Overgewicht kan soms ook een voordeel zijn

Overgewicht komt wereldwijd steeds vaker voor. In Nederland is de helft van de 20-plussers relatief zwaar. Beeld Roger Dohmen, HH

Mensen met overgewicht leven korter, maar op de intensive care zorgt obesitas voor een driemaal grotere overlevingskans. Een ware paradox of een statistische curiositeit?

Dik zijn is niet ­gezond. Statistieken laten daar geen misverstand over bestaan: wie overgewicht heeft, leeft gemiddeld een jaar korter. Bij ernstig overgewicht, oftewel obesitas, loopt dat op tot zo’n drie jaar. Toch constateerde de Amerikaanse arts Erwin Fleischmann rond de eeuwwisseling dat juist dikkere nierdialysepatiënten langer overleven. Hij noemde het fenomeen de obesitasparadox. En al snel verschenen er meer: overgewicht zou ook beschermen tegen sterfte aan hartfalen, reuma, de longziekte COPD en acute infecties. Je zou er haast dagelijks slagroomtaart voor gaan eten. Of je in ieder geval niet zo druk maken over een kilo extra.

De paradoxen verbaasden ook menig epidemioloog. Zij gingen de studies grondig bekijken en vonden wat adders onder het gras. Rokers zijn slanker, maar leven gemiddeld maar liefst tien jaar korter. Hou je daar geen rekening mee, dan springen dikkere mensen snel positief uit je statistiek. Niet omdat ze dikker zijn, maar omdat ze minder roken. Een andere vertekenende factor is dat ziekte vaak zorgt voor vermagering. Een slanke groep heeft daardoor gemiddeld meer (verborgen) ziekten onder de leden.

Survivalbias

“En obesitas is vooral op lange termijn schadelijk”, zegt nierspecialist Ellen Hoogeveen van het Leids Universitair Medisch Centrum. “Daarom moet je een groep lang volgen om verschillen op basis van gewicht helder te krijgen.” En waar het soms ook misgaat: een database van patiënten is al een selecte groep, wellicht zijn veel mensen met obesitas al eerder gestorven. De zwaarste groep in de database is dan relatief gezond. Hoogeveen: “Survivalbias heet dat. Een grote groep volgen, is daarom niet altijd het belangrijkste, je moet een representatieve groep lang genoeg volgen om juiste conclusies te trekken.”

Bij kanker is het beeld helder. Obesitas is een belangrijke risicofactor voor baarmoederkanker en kanker in het onderste gedeelte van de slokdarm. Ook vergroot overgewicht de kans op darmkanker en op borstkanker na de menopauze. “Voor niercelkanker is de relatie niet eenduidig”, vertelt epidemioloog Piet van den Brandt van Maastricht University, gespecialiseerd in voeding en kanker. “Maar het lijkt mij zeer sterk als overgewicht bij enige vorm van kanker een positief ­effect zou hebben.” Hij denkt dan eerder aan vertekening en statistische ‘ruis’. “Je houdt altijd natuurlijke variatie in dit soort studies. Je moet meerdere, goede onderzoeken doen in verschillende ­populaties om een juist beeld te krijgen.”

Misvatting

Om definitief uitsluitsel te geven over een obesitasparadox voor hart- en vaatziekten, volgden Britse cardiologen bijna 300.000 (niet-zieke) mensen langer dan vijf jaar. Hun conclusie: er is geen paradox. Vanaf een body mass index (BMI) van 23 stijgt het risico op hartproblemen. En er geldt: hoe hoger de BMI, hoe groter het risico. Onderzoeksleider Stamatina Iliodromiti concludeert stellig: “Het is echt een misvatting dat vet op enige ­manier zou beschermen tegen hart- en vaatziekten.”

Ook bij dialyse is de paradox inmiddels ontkracht. Hoogeveen en collega’s volgden tien jaar lang een groep nierpatiënten nog voor ze moesten starten met dialyseren. Overgewicht bleek toch niet te beschermen. Een hogere BMI betekent eerder dialyseren en ook eerder sterven. Voor patiënten jonger dan 65 jaar blijkt de kans om binnen zeven jaar te overlijden ruim anderhalf keer zo groot.

Gunstigste BMI

De gunstigste BMI voor een dialysepatiënt ligt rond de 25. Een tikje aan de hoge kant, toch? Hoogeveen: “Ja, maar we denken niet dat dik zijn beschermt. Nierpatiënten houden veel vocht vast in de periode voor ze gaan dialyseren juist omdat hun nieren slecht functioneren. Dat verhoogt de BMI.” Opvallend is dat bij oudere patiënten het gewicht er weinig toe doet. Hoogeveen: “Als je ouder wordt, daalt elke risicofactor. Dat komt doordat je levensverwachting niet zo lang is, de invloed van allerlei risicofactoren daalt dan.”

Hoogeveen is zeker niet verrast dat de obesitasparadox is ontkracht. “We weten al heel lang dat overgewicht niet goed voor je is. Het leidt tot diabetes en hoge bloeddruk. En we weten dat de nieren meer te verduren hebben bij hoge bloeddruk, vooral de zogenoemde glomeruli, de filters, raken beschadigd. Het zou dus heel wonderlijk zijn als nierpatiënten met overgewicht langer zouden leven.”

Intensive care

Toch zijn niet alle obesitasparadoxen ontkracht. Die van de Nijmeegse hoogleraar experimentele intensive care Peter Pickkers ‘staat als een huis’, zegt hij. Pickkers en medewerkers plozen in 2013 de NICE-database (Nationale Intensive Care Evaluatie) uit op zoek naar de ­invloed van gewicht op de sterfkans op de intensive care. Pickkers: “NICE is een unieke database, die gegevens bevat van meer dan 300.000 IC-patiënten.” Overgewicht rolde er overduidelijk uit als ­beschermende factor, stelt Pickkers.

De optimale BMI is 42,6. Dan praat je al snel over iemand van 140 kilo. Zo’n patiënt heeft op de IC een driemaal grotere kans om te overleven dan iemand met een BMI van 25. Een BMI van 30 halveert de sterfkans vergeleken met een normaal gewicht.

De body mass index (BMI) is een maat om (over)gewicht te berekenen. Je rekent je je BMI uit door je gewicht (kilo’s) te delen door het kwadraat van je lengte (meters­­).

• Een BMI tussen de 20 en 25 wordt in Nederland als gezond beschouwd.

• Bij een BMI onder de 18,5 is er sprake van ondergewicht.

• Een BMI van meer dan 25 duidt op overgewicht.

• Bij een BMI van meer dan 30 heeft iemand ernstig overgewicht of obesitas.

Pickkers: “Extra kilo’s zijn zeker een voordeel als je op de IC belandt.” Onlangs rapporteerde een Deense onderzoeksgroep een vergelijkbare obesitas-paradox. Ditmaal bij patiënten die in het ziekenhuis belanden door een acute infectie. Obese mensen overleven zo’n opname maar liefst tweemaal zo vaak als mensen met een normaal gewicht.

Pickkers noemt twee mogelijke verklaringen. Buikvet leidt tot een ontstekingsreactie in het lichaam. Dat activeert het afweersysteem wat dan sneller of sterker in actie komt. Een andere of tweede verklaring is dat mensen met overgewicht grotere energiereserves hebben die helpen in zware tijden. Wie ernstig ziek is, valt vaak kilo’s af. “Maar een precieze verklaring hebben we niet”, benadrukt de hoogleraar. “Deze obesitasparadox rolt uit epidemiologische studies. Daarin vind je relaties. Maar of er een oorzakelijk verband is, moet je met andere methoden uitpluizen.”

Dat gebeurt. Uit proefdieronderzoek blijkt dat het effect van obesitas op het immuunsysteem complex is. Er zijn ontstekingsfactoren verhoogd die ­inderdaad het immuunsysteem kunnen stimuleren, maar anderen lijken juist weer ongunstig te zijn voor een effectieve afweer.

Nierspecialist Ellen Hoogeveen zet kanttekeningen: “Het kan zijn dat er een selectiebias is. Dat het relatief ­gezonde obesitaspatiënten zijn die worden opgenomen voor intensive care. In het uiteindelijke model zie ik geen correctie voor roken en vanaf BMI 40 is het beschermende effect statistisch niet significant.”

Wordt de obesitasparadox dus ook op de IC ontmaskerd? Pickkers: “Nee. We hebben goed gecorrigeerd. Het ­effect blijft overeind en is evident. Let wel, ik beweer niet dat obesitas gezond is, je risico op allerlei aandoeningen stijgt. Maar beland je eenmaal op de ­intensive care, dan helpt het je.”

De helft van de Nederlandse 20­­-plussers heeft overgewicht en 14 procent is obees. Nederland­­ is daarmee geen uitzondering.

Wereldwijd heeft 13 procent van alle volwassenen (650 miljoen mensen) ernstig overgewicht, een verdrievoudiging ten opzichte van 1975. De Wereldgezondheidsorganisatie spreekt van een mondiale obesitas-epidemie.

Uit recent onderzoek van het CBS blijkt dat meer dan de helft van de Nederlanders met overgewicht tevreden is met zijn ­gewicht, ondanks de gezondheidseffecten. Van de mensen met obesitas is één op de vijf tevreden met het gewicht, twee van de vijf zijn ontevreden.

Lees ook:

Huib Stam onderging een maagverkleining: 'Ik had gewoon altijd trek'

Schrijver en journalist Huib Stam (62) kan het iedereen aanraden die te dik is: een maagverkleining. De gezondheidswinst is enorm en hij voelt zich tien jaar lichter. Wat zegt hij: vijftien jaar!

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden