Over Stalin, Hitler, revolutie, bier en corruptie

Of het verstandig is de melancholie op te zoeken, weet ik niet, maar ik blijf terugkeren naar Praag, om buiten het toeristenseizoen te dwalen door de mooiste stad van Europa, 's avonds bij het beste bier van de wereld herinneringen op te halen aan de jaren dat ik hier woonde en met oude kennissen te bespreken wat er van Tsjechië geworden is: een schaamteloos corrupte rotzooi, zeggen ze.

Vanuit de hooggelegen wijk Letná, waar ik logeer, loop ik door het park in de richting van de Moldau. Hier werden in 1989 tijdens de Fluwelen Revolutie massale demonstraties gehouden; het volk liet de leiders zien dat hun tijd erop zat. Ik passeer de grote metronoom die op de sokkel staat waar ooit een beeld van Stalin stond - en ook nog een tijdje een van Michael Jackson. Over de brug ga ik de oude stad in, steeds verder terug in de tijd, met alle onvermijdelijke littekens, al zie je die niet direct. "Praag heeft niet veel monumenten of gedenktekens," schrijft Ivan Klima in 'The Spirit of Prague'. "Maar het heeft wel veel gebouwen waarin mensen gevangen werden gehouden, gemarteld, geëxecuteerd. Het behoort tot de terughoudendheid van Praag dat ze deze wonden niet laat zien."

Klima is een Midden-Europeaan die getroffen werd door alle plagen die de vorige eeuw in petto had. Geboren in 1931, kwam hij als kind in het concentratiekamp Theresiënstadt terecht; volgens de rassenwetten van de nazi's was hij Joods, een classificatie die hij weigert over te nemen - de logica van rassenwetten is niet de zijne. Na de oorlog sloot Klima zich aan bij de jeugdbeweging van de communistische partij, in de hoop op betere tijden. Later zou hij het communisme gelijkstellen aan het nationaal-socialisme. "Hitler was misschien de gekste van de twee, omdat hij de hele wereld wilde verslaan", zei hij toen ik hem eens interviewde. "Maar Stalin vermoordde meer mensen."

Als jongeman koos Klima er nog voor het lidmaatschap van de partij aan te vragen, hoewel zijn vader - ook partijlid - was opgepakt en beschuldigd van sabotage. Pas in 1967, aan de vooravond van de Praagse Lente, toen Klima zich had ontwikkeld tot een succesvolle en kritische schrijver, kwam een einde aan zijn communistische periode: hij werd uit de partij gegooid. Zijn werk werd verboden, maar hij voelde zich 'weer vrij mens'. Het was, na 1945, zijn tweede bevrijding. De derde zou volgen in 1989. Even mocht hij zich koesteren in een golf van populariteit, maar uiteindelijk betekende de komst van de democratie voor hem - wiens woorden voorheen enorm gewicht hadden - dat hij mocht zeggen wat hij wilde, maar dat niemand luisterde.

Zo is het alle oud-dissidenten vergaan, zegt een vriend; ze zijn verbannen naar de marge en met hen ook de notie van fatsoen in de politiek. "In de jaren na 1989 kenden we ook schandalen, maar die waren niet gesanctioneerd door de top. Nu is de hele maatschappij er door aangetast, van het hoogste tot het laagste niveau."

Tsjechië krijgt dezer dagen een nieuwe regering, waarin een sleutelrol is weggelegd voor de miljardair Andrej Babis. Er zijn documenten opgedoken die suggereren dat hij tijdens het communisme samenwerkte met de geheime dienst. Zijn reactie? "Het kan de mensen niets schelen. Hoeveel dissidenten waren er in Tsjechoslowakije? Tweeduizend, op een bevolking van 15 miljoen."

Hij heeft gelijk, dat is het ergste.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden