Over Robinson Crusoe, Hayy Ibn Yaqzan en de ultieme waarheid

Robinson Crusoe had ik eigenlijk nooit zo met God geassocieerd. Wat van het verhaal blijft hangen is tenslotte de romantiek van een verlaten eiland, het overleven, de vriendschap tussen Robinson en zijn trouwe makker Vrijdag. Pas op latere leeftijd vallen de religieuze elementen op; Crusoe leest de Bijbel en hij bekeert Vrijdag tot het christendom. Volgens het alwetende Wikipedia bestaat het leidmotief van het boek zelfs uit de christelijke vormen van de goddelijke voorzienigheid, boetedoening en verlossing. Het was toen het uitkwam in 1719 al een bestseller.

Er bestaat weinig twijfel over dat het verhaal van Robinson Crusoe onder andere geïnspireerd moet zijn op een nog ouder verhaal: de novelle Hayy Ibn Yaqzan uit de twaalfde eeuw, genoemd naar een verhaal van de beroemde medicus en filosoof Ibn Sina, alias Avicenna.

Hayy Ibn Yaqzan, de hoofdpersoon, strandt ook al eenzaam op een eiland wanneer hij nog klein is. Hij wordt gezoogd en opgevoed door een moederlijke gazelle. Wanneer zijn gazelle-moeder sterft, begint Ibn Yaqzans eigen opvoeding. Hij onderzoekt de natuur om zich heen, wordt zich bewust van eenheid en verscheidenheid, unieke elementen en universele wetten. Hij achterhaalt dat elke gebeurtenis een oorzaak moet hebben. En ten slotte ziet hij dat er een eerste oorzaak van alles is, een bron en schepper van alles wat bestaat. Zo ontdekt hij God en kan hij die uiteindelijk zelfs ervaren.

Een tijd later komt hij toch in aanraking met een medemens, Asal. Deze leeft in een gemeenschap een eiland verderop en is eveneens een gelovige. Alleen heeft Asal God leren kennen door middel van het volgen van een religie, door zijn cultuur en door erover te reflecteren. Ibn Yaqzan en Asal bemerken dat ze beiden op dezelfde waarheid zijn uitgekomen: de eerste door middel van het eigen verstand en onderzoek, de tweede door het volgen van de religieuze wetten en daarover diep na te denken.

Ze proberen Asals gemeenschap te vertellen over die door hen beiden gevonden, mystieke waarheid: dat religie een symbool is voor de realisatie dat uiteindelijk alles één is en uit één bron voortkomt. De mensen worden een beetje boos. Ze houden veel liever vast aan de simpelere, letterlijke zekerheden die de heilige teksten hen bieden. Asal en Ibn Yaqzan beseffen dat het niet iedereen gegeven is om de diepere betekenissen achter natuurverschijnselen of religieuze teksten te begrijpen en trekken zich terug als asceten.

Zo zet Ibn Yaqzans verhaal op bijna systematische wijze iedereen voor schut die over de kernvragen van het leven discussieert vanuit de obsessieve gedachte dat hij gelijk heeft. Het vervelende is natuurlijk, dat bijna ieder mens aan dit mankement lijdt. De ultieme waarheid bestaat alleen voor hen, die geen slaven zijn van hun intellectuele vooroordelen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden