Over rangen en standen

Flirtende keukenhulpen, een hooghartige graaf en deftige dochters. Je steekt een hoop op van de teloorgegane aristocratie met de Britse kostuumdramahit 'Downton Abbey'. Vanavond begint bij de NCRV het tweede seizoen.

Met 600.000 kijkers werd ook Nederland afgelopen zomer ingepalmd door 'Downton Abbey', de grootste Britse kostuumdramahit sinds de BBC-verfilming van 'Pride and Prejudice' (1996). Elf miljoen Engelsen volgden in 2010 het eerste seizoen van 'Downton Abbey' dat inmiddels aan honderd landen is verkocht. In Amerika keken vijf miljoen mensen. De serie won in september zes Emmy Awards.

Voor wie het toch gemist heeft: 'Downton Abbey' speelt zich rond 1910, vlak voor de Eerste Wereldoorlog, op Downton Abbey - het landgoed van de Earl of Grantham, zijn rijke Amerikaanse vrouw en hun drie deftige dochters. Oudste dochter Mary lijkt op Scarlett O'Hara uit 'Gone with the wind', maar dan Brits: hooghartig, verwend en mooi. De middelste, Edith, is naïef en jaloers. De opstandige jongste dochter Sybil is rijp voor de suffragettes. De graaf heeft ook nog een moeder, de Dowager Countess, gespeeld door de onvolprezen Maggie Smith die als geen ander aristocratisch de kamer uit kan kijken. Volgens het aloude 'Upstairs Downstairs' recept, de legendarische BBC-serie uit de jaren zeventig, zijn de lotgevallen van het gezin van de graaf verweven met de lotgevallen van hun personeel: de butler, huishoudster, lijfknecht, drie lakeien, een kamenierster, twee kamermeisjes, een kokkin en een keukenhulp.

Als de serie begint, is het 1912 en zinkt de Titanic met daarop ook een van de neven van de graaf, tevens zijn erfgenaam bij gebrek aan een zoon. Zo ontstaat er boven en beneden in het landhuis veel getob over dochter Mary, die nu aan een andere goede partij moet worden uitgehuwelijkt, liefst een partij waardoor het landgoed toch voor de Granthams behouden blijft.

Spannend genoeg, deze soapachtige intrige, maar daarin schuilt niet het succes van de serie. De kracht van 'Downton Abbey' ligt dieper, in het Downton-sentiment: in de locatie, de etiquette, in het eindeloze huiselijke geredder en geregel waar je je als kijker aan kunt verlustigen. En in de geruststellende aanraking van een voltooid verleden, van problemen en veranderingen die alleen al omdat ze verleden tijd zijn minder angstaanjagend zijn dan de onze. Een van de verlokkingen van 'Downton Abbey' is ook de manier waarop schrijver Julian Fellowes de geschiedenis integreert in het alledaagse leven van de familie, het grote naast het kleine, het akelige naast het knusse.

Zo arriveren in de laatste aflevering van het eerste seizoen de eerste telefoon en de Eerste Wereldoorlog tegelijk op het landgoed. Daar komt nog bij dat de schrijver Downton Abbey opdient als een min of meer ideale gemeenschap, strikt hiërarchisch geordend, maar dat is juist zo fijn overzichtelijk.

De verleiding schuilt al in het intro: omfloerste beelden van de bel van de salon die rinkelt, een mes en vork die recht worden gelegd, de plumeau die een kroonluchter afstoft. Elke aflevering begint met het personeel dat wild rondrent door kamers en gangen, luiken opent, matrassen opklopt en vuurtjes aansteekt. Heerlijk die bedrijvigheid, die routine: huishoudporno. De kokkin foetert tegen het keukenhulpje. Het keukenhulpje flirt met de lakei. Als de butler de keuken binnenkomt, staat iedereen meteen stijf rechtop.

Een geoliede machine, dit landgoed, meester en bediende allebei tevreden, iedereen speelt zijn rol. Kleine dissonanten dienen slechts om het verhaal op gang te houden. Zo is er het kwaadaardige duo kamenierster O'Brien en lakei Thomas dat steeds weer probeert om de nieuwe lijfknecht, de manke Mr. Bates, in diskrediet te brengen. Als hij tijdens de ontvangst van een hertog door een van de twee in het geniep pootje wordt gelicht, en languit in het grind belandt, kent Mr. Bates nog steeds zijn plaats. "Het is niets, mijnheer", mompelt hij vanaf de grond, in de steentjes happend, als de graaf in het voorbijgaan toch maar even bezorgd informeert of het wel gaat.

De nieuwe erfgenaam Matthew, een advocaat uit de middenklasse, heeft aanvankelijk weinig op met de adellijke mores waar hij als toekomstige eigenaar in belandt. "Ik schenk mijn eigen thee wel in", schokschoudert hij tegen zijn kersverse lijfknecht tot diens grote ontsteltenis. Het komt hem op een vermaning van zijn achteroom, de graaf, te staan: "We hebben allemaal verschillende rollen te spelen. Daarvoor moeten we wel de gelegenheid krijgen."

Die openlijke idealisering van de teloorgegane aristocratie kun je als Nederlandse kijker makkelijk als iets exotisch beschouwen. 'Downton Abbey' is ook camp. Bij het zien van de in het grind happende Mr.Bates doemt onmiddellijk John Cleese's Mr. Fawlty in het geheugen op, ook altijd diep in het stof bijtend, op het moment dat er een hertog aan hem voorbijtrok. Of Hyacinth uit 'Keeping up appearances' die in haar gevecht om het behoud van de schone schijn altijd haar jurk scheurde of kapsel bedierf.

In Engeland heeft schrijver Julian Fellowes met zijn nieuwste succes wel de nodige opschudding veroorzaakt. In de Daily Mail beschuldigt schrijver A.N. Wilson hem van geschiedvervalsing: 'Terwijl de echte aristocratie in Engeland zich liet bedienen, leefde de meerderheid zonder riolering, onderwijs, comfort.' En Lucy Delap van de universiteit van Cambridge, gespecialiseerd in de geschiedenis van het huishoudelijk werk, schrijft dat 'Downton Abbey' de ware textuur van het huishoudelijk werk buiten beeld laat: de ruwe handen, de kapotte knieën, de lange werkdagen en de monotone, saaie arbeid.

Verrassend is het ideaalbeeld in 'Downton Abbey' ook zeker als je die vergelijkt met illustere voorgangers. Het directe voorbeeld, het door actrice Jean Marsh geïnitieerde 'Upstairs Downstairs', diende in de jaren zeventig juist als geschiedschrijving van onderaf. "We wilden laten zien hoe koud het was in die bediendenkamers en hoe brandend heet in de keuken", aldus Marsh in een interview. Het vorige ITV-succes 'Brides-head Revisited' leeft in de herinnering voort als een grote aanklacht tegen de decadentie van de adel die haar teloorgang aan sterke drank en godsdienstwaanzin te danken heeft.

In het bioscoopsucces 'The remains of the day' (1993) ging het om de tragedie van de butler die in alle toewijding en nederigheid juist vergeet dat hij zelf ook nog een leven en een keuze heeft. Nog treffender is het verschil in toon tussen 'Downton Abbey' en het eveneens door Fellowes geschreven, maar door de Amerikaan Robert Altman geregisseerde 'Gosford Park' (2003). In die film is geen sprake van harmonie. 'Gosford Park' tekent juist de bizarre gescheiden werelden tussen 'upstairs' en 'downstairs': de onnozelheid en wereldvreemdheid van de bovenklasse versus de malaise en onderdrukking van het personeel.

Met 'Downton Abbey' lijkt schrijver Fellowes er zijn missie van te hebben gemaakt om de Britse aristocratie voor totale ondergang en vergetelheid te behoeden. Van hem was ook geen kritische invalshoek te verwachten. Fellowes is getrouwd met een hofdame van prinses Michael van Kent, hij is al zijn hele leven lid van de Conservatieve partij en werd begin dit jaar lid van het 'House of Lords' op instigatie van het kabinet van Cameron.

Toch vindt 'Downton Abbey', verrassend genoeg, zijn evenknie nog het meest in het Amerikaanse 'Mad Men', Amerikaans en dus meer met sekse gepreoccupeerd dan met klasse. Maar ook 'Mad Men' is een nostalgische serie die een vervlogen tijdperk onder de loep neemt; een conservatieve wereld in een periode vlak voor grote historische veranderingen. In 'Mad Men' dringen op den duur de revoluties van de jaren zestig tot het conservatieve reclamebureau door.

In de laatste aflevering van het eerste seizoen van 'Downton Abbey' verstoort het bericht dat de Eerste Wereldoorlog is uitgebroken een genoeglijk tuinpartijtje. De vraag is nu hoe Fellowes die onvermijdelijke afbraak tegemoet treedt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden