Over lijden en veerkracht

Een zoektocht in 3000 jaar geschiedenis naar wat Joden bindt, vol tot nog toe onbekende verhalen

CO WELGRAVEN

Veertig jaar geleden, in 1973, kreeg Simon Schama, destijds een jonge wetenschapper van nog geen 30 jaar, van een uitgever het eervolle verzoek om de geschiedenis van de Joden te schrijven, of beter gezegd: te voltooien. Hij zou het kolossale werk moeten afronden van de befaamde Joodse historicus Cecil Roth die in de jaren zestig was begonnen met de Encyclopaedia Judaica maar in 1970 overleed.

Schama, Brits geschiedkundige en zelf van Joodse afkomst, vond de tijd er niet geschikt voor. Het was het jaar van de Jom Kippoeroorlog, de grote verrassingsaanval van Egypte en Syrië, die bijna was verloren door Israël, het land dat zes jaar eerder zo glorieus de Zesdaagse Oorlog had gewonnen en dat zich sindsdien onaantastbaar waande.

Door deze oorlog kwam het Israëlisch-Palestijns conflict in de middelpunt van de belangstelling te staan. Er kwamen ook 'pijnlijke waarheden aan het licht' over wat er in 1948, ten tijde van de Israëlische onafhankelijkheidsoorlog, tussen de strijdende partijen was gebeurd, aldus Schama. De situatie in het Midden-Oosten raakte steeds meer gepolariseerd en gepolitiseerd. "Het werd onmogelijk om met niet-Joden over Joodse geschiedenis te praten zonder dat het onderwerp overstemd raakte door het Israëlisch-Palestijns conflict."

De historicus ging zich met heel veel andere onderwerpen bezighouden. Maar vijf jaar geleden kreeg Schama hetzelfde verzoek, dit keer van de BBC. Of hij een documentairereeks voor de tv wilde maken over de geschiedenis van de Joden die dan ook te boek zou kunnen worden gesteld.

Hij zegde toe, want stilzwijgen is op den duur geen optie voor een historicus. En hij had dit vak juist ook gekozen vanwege de geschiedenis van de Joden die altijd zijn grote interesse had. Maar, besefte hij, het was een "onmetelijke uitdaging, drieduizend jaar geschiedenis in vijf uur televisie en twee boeken".

De serie is afgelopen september en oktober op de BBC geweest, kreeg zeer goede kritieken en trok ook veel kijkers. Tegelijk verscheen het eerste deel van een tweeluik; de Nederlandse vertaling ligt inmiddels in de winkel. Het beschrijft de geschiedenis van de Joden tot 1492, het jaar dat ze (ook) uit Spanje werden verdreven.

Het boek is even indrukwekkend als de tv-serie. Schama staat bekend als een goed schrijver, en die reputatie maakt hij meer dan waar. Hij pakt de lezer bij z'n kladden, trekt die het verhaal in en laat hem niet meer los. De man is enorm belezen, en dat is op bijna elke pagina te merken. Bovendien is hij op de hoogte van actuele archeologische vondsten, die hij ook stuk voor stuk benoemt. En hij is langs de plaatsen gereisd die een belangrijke rol spelen in de geschiedenis van de Joden. Dat was natuurlijk noodzakelijk voor de documentaire, maar ook in het boek schrijft hij boeiend over die reizen.

In deze monumentale studie is Schama op zoek naar wat Joden bindt, wat ze gemeen hebben. Dat is niet de huidskleur, taal of nationaliteit, niet de muziek, of het voedsel, "zelfs niet de manier waarop we bidden". De verbindende factor is volgens de auteur "een verhaal over lijden en veerkracht, over vastberadenheid en creativiteit". Dát verhaal wil hij vertellen.

De Bijbel is voor Schama vanzelfsprekend een belangrijke bron. Maar niet altijd even betrouwbaar, soms niet meer dan 'een echo van een bepaalde realiteit'. De auteur weet de verhalen uit de bijbelboeken aan te scherpen, te duiden, aan te vullen met andere gegevens en in hun context te plaatsen. Dat levert in vrijwel elk hoofdstuk verrassende inzichten op, ook voor mensen die met de Bijbel zijn opgevoed en de geschiedenis uit Genesis, Deuteronomium en al die andere boeken bij wijze van spreken op hun duimpje kennen.

Het eerste hoofdstuk biedt al meteen een opmerkelijk verhaal. Schama vertelt over het eiland Elephantine, gelegen in de rivier de Nijl, in het zuiden van Egypte, waar in de zevende eeuw voor Chr. Joden leefden. Dankzij archeologisch onderzoek weten we vrij veel over hun gewoontes en manier van leven. Eind negentiende eeuw is er een rijke schat aan documenten gevonden (van papyrus) - juridische akten van huwelijken en scheidingen, eigendomsgeschillen en testamenten, niet van de aartsvaders en profeten, maar van gewone mensen. De documenten vormen het eerste complete portret van een Joodse gemeenschap.

Dit verhaal is amper bekend. Schama vertelt er beeldend over. Dat de Joden de wetten van Mozes naleefden en tot de Joodse God baden, maar ook tot zijn gemalin, de koningin van de hemel. Dat sommigen met Egyptenaren trouwden en hun geloof aannamen, en anderen een tempel bouwden en daarin dierenoffers aan God brachten, wat volgens de strenge regels uit de Bijbel alleen maar in de tempel in Jeruzalem mocht. Daarover ontstond een scherp conflict met de Egyptenaren voor wie een aantal dieren heilig was. Zij lieten de tempel vernietigen.

Schama vertelt het of hij er destijds zelf bij geweest is, soms op sombere toon (daar is het onderwerp regelmatig naar), maar bij vlagen ook enthousiast, als hij het over de veerkracht heeft. Hij trekt de lijnen door naar andere plaatsen waar Joden in al die eeuwen gewoond hebben - in het Midden-Oosten vooral, maar ook daarbuiten, oorden waar ze geprobeerd hebben hun leven te leiden, wat soms lukte, maar vaak ook niet.

Het verhaal van de Joden is buitengewoon dramatisch. We hebben het drieduizend jaar overleefd, ondanks alle tragedies, schrijft Schama. 'In alle generaties zijn er mensen die ons willen vernietigen.'

We zijn paranoia, laat de Britse historicus iemand zeggen, maar de geschiedenis heeft ons wat dat betreft ook altijd gelijk gegeven.

Simon Schama: De geschiedenis van de Joden. Deel 1: De woorden vinden. 1000 v.C - 1492. (The Story of the Jews Finding the Words. 1000 BCE - 1492 CE) Vert. Leen Van Den Broucke e.a. Atlas Contact, Amsterdam/Antwerpen; 576 blz. euro 34,95

Simon Schama
Simon Schama (1945) studeerde geschiedenis in Cambridge, gaf daar ook les, maar verhuisde al gauw naar de universiteit van Oxford. Later doceerde hij aan de Harvard- en Columbia-universiteit in de Verenigde Staten. Schama heeft een indrukwekkende rij boeken geschreven, niet alleen over de geschiedenis van zijn geboorteland, maar ook cultuurhistorische werken over Nederland. Zo publiceerde hij een aantal boeken over de Gouden Eeuw. Enkele jaren geleden, aan de vooravond van de Amerikaanse presidentsverkiezingen die door Barack Obama zouden worden gewonnen, maakte Schama een lange reis door de VS, langs historische plaatsen. De weergave daarvan in een boek en tv-serie kreeg veel applaus.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden