Over k's, c's, qu's, th's, ou's, oe's en x'en

Het meest opvallende verschil tussen het nieuwe Groene boekje en het oude betreft de schrijfwijze van bastaardwoorden. Sinds de jaren vijftig bestonden voor vele daarvan twee spellingen: een voorkeurspelling (apotheek, examen, gouverneur, gynaecoloog, quiz) en een toegelaten spelling, die ook wel progressief werd genoemd (apoteek, eksamen, goeverneur, gynekoloog, kwis).

Aan dat tweesporenbeleid komt nu een eind. Voor bastaardwoorden geldt voortaan één schrijfwijze. Dat is bijna altijd de oude voorkeurspelling. Voor 39 woorden is de keus op de toegelaten spelling gevallen. Dat zijn:

antichrist complot complotteren corpus dioxide elektrocuteren elektrocutie emfase ('nadruk') fotokopie fotokopiëren harmonica insect katheter kroket kwantum lambriseren lambrisering macrokosmos mediëvist microkosmos oxidatie oxide oxideren prakkiseren praktiseren pre predicatief preses product productie productief productiviteit propedeuse propedeutisch publicatie quaker vredestraktaat vulkanisatie vulkaniseren

Voor - waarschijnlijk - de meeste Nederlanders is de uitverkiezing van de voorkeurspelling geen drastische ingreep. Zij hielden zich er toch al aan. Voor aanhangers van de 'progressieve' spelling daarentegen verandert er nogal wat. Als ze zich tenminste aan de nieuwe regels willen houden (dat móeten ze alleen, volgend jaar, wanneer ze in het onderwijs of bij de overheid werken).

De vuistregels voor het schrijven van bastaardwoorden die op deze pagina's volgen, zijn in de eerste plaats bedoeld voor wie de progressieve spelling gewend was of wie progressief en voorkeur door elkaar gebruikte.

1. c of k? Algemene regels

Alles wat begint met

acc- is met c: accommodatie accordeon accorderen accrediteren behalve: akkoord, akker, akkefietje

-ect, -uct en -ctief zijn altijd met c:

dialect insect project aquaduct product viaduct actief collectief productief maar niet: elektriciteit elektro- en sekte.

oct- aan het begin van een woord is met c:

octaaf octet octopus octrooi maar: oktober

cri- aan het begin van een woord staat naast kri-:

crimineel crisis criterium krimi kris kristal

[Let op] de afleidingen van kritiek: criticaster criticus diakritisch kritisch kritiseren

verwarrend zijn de werkwoorden op de klank -keren:

abdiceren/abdiqueren appliceren/appliqueren attaqueren bruuskeren choqueren confisqueren debarkeren demarqueren demaskeren expliqueren (ook expliceren bestaat) hypothekeren pikeren trukeren

de uitgangen '-catie', '-caris' en '-catief' zijn bijna algemeen met c:

bonificatie explicatie implicatie

de uitzondering *publikatie wordt naar publicatie omgespeld. Alleen in Van Dale blijft lokatie dwarsliggen.

bibliothecaris vicaris indicatief evocatief

de lettergrepen co-, col-, com-, con- en cor- aan het begin van een woord zijn bijna altijd met c:

coëducatie (Van Dale: co-educatie) collectief colonne commentaar commercieel complex complot componist conclusie concreet condoom conflict consequent correct cosmetica

een k hebben onder andere:

kobalt kohier ('belastingregister') kokarde koket(teren) kokos kol ('halsboord') kolere kolom kolibrie koliek kolokwint ('plant, vrucht') kolos komedie komfoor kompres konfijten kongsie konstabel konvooi kopie/fotokopie kordon koriander ('plant') kornet korset kostuum kotelet

'elekt-' is met k:

elektra elektriciteit elektronica elektronicus

maar:

electoraat ('kiezers') electoraal

woorden met ch aan het begin - letters die soms als een k worden uitgesproken - verliezen doorgaans hun 'nakeurspelling' met k:

choreografie christelijk chronisch chrysant

2. c of k? Lijstjes

k wordt c geschreven:

in courant gebruikte, maar duidelijk als vreemd herkende woorden, waar de c al de enige officiële vorm was:

acacia acuut bacon cadeau cahier caissière (niet: cassière) camera camoufleren capsule canaille canon ('geloofsregel, kettingzang' enz.) cliché climax coïtus compote conducteur cultuur doctor (maar: dokter) educatie escapade escorte(ren) exclusief/inclusief exact inclusief incognito macaber molecule nicotine pedicure provocateur sec secundair viaduct

in de ruim 12 000 bastaardwoorden (waaronder vele samenstellingen en afleidingen) die in de oude bedeling een erkende dubbelspelling hadden: een 'progressieve' k-variant naast de voorkeur-c. Een reeks courante voorbeelden:

academisch accent acclamatie accolade accommodatie acteur/actrice actie/actief actueel bacterie cabine cactus cadans caleidoscoop calorie camoufleren capriool carambole carrosserie carrousel catastrofe categorie chic (maar: chique) clandestien colonne comestibles comité contant contract creperen cultuur dictee directeur effect functie gynaecoloog icoon intact laconiek locatie (Van Dale: lokatie) octaaf octet radicaal reclame redactie seconde sectie tact/tactiek tractor truc vacant (maar: vakantie) verticaal

k hebben onder andere deze bastaardwoorden:

akoestiek anekdote elektriciteit elektronica eskadron frikadel helikopter kadaver kaduuk kaki kakofonie ('wanklank(en)') kalligrafie kandidaat kapucijn karamel karikatuur katheder katheter klasseren klavecimbel klerikaal (maar: clerus) koeioneren koket kolos komediant (maar: comédienne) komedie konterfeiten ('afbeelden') kopie kosmetisch (maar: cosmetica) kosmos (micro-/macrokosmos) kostuum kotelet kritiek/kritiseren (maar: criticus) kroep krokant krokus lokaliteit praktiseren (nu met -s-) predikaat (maar: predicatief) rekruut rekwisiet sekte spektakel (maar: spectaculair) traktatie/trakteren vakantie (maar: vacature, vacant)

3. ks of x?

Seks is met -ks, evenals

seksueel sekse seksualiteit seksshop maar: sex-appeal sexy sextant, sextet

Tekst maar: context

in bastaardwoorden is het voorts overal -ex-:

examen complex dyslexie annexeren excentrisch exceptioneel excuus exhibitionist exploiteren exploot extract latex perplex telex

Let op de mogelijkheden van aks:

ax in

claxon fax laxeren taxeren, taxatie

aks in

taks (alle betekenissen) ecotaks laks

acs in

cognacs facsimile

acc in

accent accelereren accepteren accessoire accijns vaccin

act in

actie/reactie redactie

Let op de schrijfwijze xc in:

excellentie excerpt ('uittreksel') exces exceptioneel excentriek

4. th of t?

geen th voor een medeklinker:

atleet antropoloog astma misantroop trombose behalve thriller

geen th na f of ch: oftalmoloog ('oogheelkundige') diftong ('tweeklank') autochtoon

th in alle -theken:

apotheek bibliotheek discotheek plus hun personeel: apotheker bibliothecaris

th in alle -pathieën: sympathie homeopathie maar niet bij -paten: psychopaat

veel voorkomende woorden met th:

althans atheneum authentiek ether euthanasie hypotheek katheder kathedraal katheter katholiek lithografie luthers methode neurasthenie ('zenuwzwakte') python stethoscoop theater theorie therapie thermometer thesis thuis sympathiek synthese

geen th in gotisch (taal: Gotisch) gotiek

5. qu of kw?

in woorden waarin sommige Nederlandstaligen een k uitspreken en andere kw,

schrijf je qu:

antiquiteit equilibrist equivalent quotiënt quoteren

Uitzonderingen:

rekest / rekwest zijn allebei goed;

in het Groene boekje ook requisitoir / rekwisitoor

ook als je alleen k zegt, schrijf je soms qu, in vreemde woorden:

maquette quatre-mains quitte cheque chique (maar: chic)

als je kw zegt, schrijf je soms kw:

diskwalificeren kwadraat kwarto kwestieus kwibus kwaliteit kwantum kwestie kwintessens kwitantie rekwireren ('eisen, vorderen') relikwie sekwestreren ('beslag leggen op')

soms qu:

aquaduct adequaat acquisitie antiquariaat aquarium aquarel delinquent equator quasi

let op het verschil tussen etiket en etiquette

6. s of z?

een s tussen klinkers spreken we gewoonlijk uit als z, maar we schrijven -s- in (bijvoorbeeld)

amuseren basalt blouse extase frase fusie geiser parafraseren present reserve virtuositeit

maar bijvoeglijke naamwoorden op -eus en -ieus hebben een verbogen vorm met z:

rancuneuze serieuze religieuze

7. ou of oe?

om eventueel uit het hoofd te leren:

blouse bougie bouillon boulevard bourgogne contour coulant couplet coupon courant (meestal: krant) courant ('gangbaar') couvert douane doubleren douceur enthousiasme fourneren ('leveren') gouverneur, gouvernante gouvernement journalist(iek) mousseline parcours pousseren rembours roulette route, routine savoureren ('genieten van') souffleur souper souvenir tournee (maar: toernooi of tornooi)

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden