Over het verlangen naar een andere wereld

interview | Met 'Die andere Heimat' voegt de Duitse regisseur Edgar Reitz een nieuw hoofdstuk toe aan een van de mooiste filmkronieken in de geschiedenis van de cinema.

Edgar Reitz (81) heeft een prachtig nieuw hoofdstuk gemaakt bij zijn bejubelde 'Heimat'-trilogie. 'Die andere Heimat - Chronik einer Sehnsucht' is een expeditie terug in de tijd, naar het Duitsland van midden negentiende eeuw, geteisterd door honger, armoede en ziekte. "De uitstroom die toen plaatsvond naar Zuid-Amerika, vindt nu omgekeerd plaats, naar Europa. Misschien is het goed om ons dat te herinneren", zegt Reitz. De Duitse regisseur was deze week in Amsterdam om in het Eye Filminstituut de première bij te wonen van zijn nieuwe, vier uur durende bioscoopfilm, die ons nog één keer terugvoert naar Schabbach in de Hunsrück.

'Heimat' kwam midden jaren tachtig als een grote verrassing, een televisieserie met het cinematografische vernuft van een grootse bioscoopfilm die behalve op televisie, ook op filmfestivals en in filmtheaters furore maakte. Het portret van de familie Simon in het fictieve dorpje Schabbach, samengesteld uit verschillende dorpen in de Hunsrück, wist door zijn intensiteit en epische lengte een opvallende verbondenheid te creëren. 'Heimat' ging via Maria over onze eigen moeder, en via 'Hermannchen', de latere muziekstudent in München die uitgroeide tot een beroemd componist en dirigent, over onze eigen zoon. Of broer. Of vriend.

U herinnert zich Paul die in 'Heimat 1' terugkeerde uit de Eerste Wereldoorlog, en in zes dagen van Frankrijk terugliep naar Schabbach, om een knikje te krijgen van zijn vader, de dorpssmid, en een bord soep en een snee brood van zijn moeder. In de jaren erna zagen we de eerste radio in het dorp arriveren, de eerste fotocamera, telefoonmast en auto. We zagen nazi's het dorp binnen marcheren. En we zagen hoe Paul werd bevangen door Fernweh, het verlangen naar verre landen dat zich ook meester maakt van de jonge Jakob in Reitz' nieuwste kunststuk, 'Die andere Heimat'.

"Ik heb gisteren bij de première mijn Nederlandse fans ontmoet", lacht Reitz. "Ik weet wel dat de afgelopen dertig jaar heel wat mensen na het zien van 'Heimat' op pelgrimage zijn gegaan naar de Hunsrück, en dat sommige dorpen een toeristische trekpleister zijn geworden, toch is het altijd weer overweldigend om de 'bedevaartgangers' te treffen. Sommigen hadden Heimat-plakboeken meegenomen; anderen hadden foto's bij zich waar ik op verzoek onderschriften bij hebt gemaakt."

Reitz heeft wel nagedacht over de warme ontvangst van zijn werk. Het begon in 1984 met 'Heimat 1', de elfdelige plattelandsserie in zwart-wit en sliertjes kleurenfilm die in Duitsland het ongeëvenaarde aantal van twintig miljoen televisiekijkers trok, en wereldwijd honderd miljoen. "Bij de première op het Filmfestival van Venetië kwam een Japanse dame naar me toe. Ze huilde. Ze zei: 'Dit gaat over mijn moeder'."

"Om begrepen te worden, moet je eerst jezelf begrijpen", verklaart de Duitse regisseur. "Bij mij kwam dat zo rond mijn veertigste levensjaar. Dat is de leeftijd waarop het meestal gebeurt, áls het gebeurt. Toen ik begon met 'Heimat', eind jaren zeventig, verkeerde ik in een crisissituatie wat mijn werk betreft. Ik wilde erachter komen waarom ik films was gaan maken, en ben toen in mijn eigen familie gaan zoeken. Ik heb het leven van mijn grootouders bestudeerd, speurend naar een motivatie. Hoe komt deze levensweg tot stand? En daaruit is 'Heimat' geboren. Door steeds weer de vraag te stellen: wie ben ik, en wie zijn de anderen? Wie heeft mij gemaakt? Wie heeft mij opgevoed? Welke tijd heeft mij gevormd? En was is dat eigenlijk, tijd?"

Autobiografisch
Zo was de aanleiding voor 'Die andere Heimat' ook autobiografisch, en tamelijk wonderlijk. "In 2008 is mijn broer overleden, Guido Reitz. De film is aan hem opgedragen. Hij leefde in Morbach, het Hunsrück-dorp waar wij zijn geboren, en dat hij nooit heeft verlaten. Mijn broer was stil, leefde alleen, had geen gezin, en voerde de zaak van onze vader die klokkenmaker was. Toen mijn broer zes jaar geleden overleed, en ik zijn huis binnenkwam, vond ik in alle kamers boeken, onmetelijk veel boeken, ruim vijfduizend, en allemaal linguïstische vakliteratuur. Ik heb me er vervolgens om bekommerd om zijn bibliotheek, die hij vanaf 1972 had aangelegd, op een goede plek te krijgen. Ik kwam bij de Universiteit van Marburg terecht, en de betreffende professor voor Sprachforschung, zei doodgemoedereerd: we kennen uw broer. Hij heeft hier privéonderzoek gedaan naar inheemse talen, Chinese en Afrikaanse talen, en talen van mensen uit Zuid-Amerika, en uit het Braziliaanse oerwoud. Dat heeft hij onderzocht, mijn broer, zonder zijn dorp, en de klokkenwinkel ooit te verlaten. Hij heeft er met mij nooit over gesproken. Ik kon alleen gissen naar zijn motief. Waarom had hij deze studie opgepakt, met zo veel hartstocht. Dat moest wel een heel romantisch karakter zijn, een man die zijn hele leven droomt van een andere wereld waar hij nooit geraakt. Mijn broer is in zekere zin de jonge Jakob in de film, die in een klein dorp in Duitsland de taal van de indianen leert, en boeken verslindt over het machtige Amazonegebied."

Treffend zoals Reitz het moeilijk definieerbare begrip Sehnsucht omschrijft, dat raadselachtige, nostalgische verlangen naar een andere wereld, of een andere tijd dat je zomaar bekruipt. Maar blijkbaar was er nog een andere curieuze gebeurtenis die de regisseur op het idee bracht van een nieuwe geschiedenis. "Tijdens de opnamen van 'Heimat 3' in 2001 had ik een brief gekregen van een verpleegster uit het Braziliaanse Porto Alegre. Ze had op de Braziliaanse televisie een documentaire gezien over de Duitse cinema en een sterke fysionomische gelijkenis ontdekt tussen mij en de chef de clinique die ook Reitz heette. Ik ben toen op onderzoek uit gegaan, en ben twee broers Reitz op het spoor gekomen van wie er een in 1843 naar Brazilië was geëmigreerd. De dokter in Porto Alegre was de nakomeling van de broer die was vertrokken; ik was de nakomeling van de broer die was gebleven."

Door zich te verdiepen in de Duitse Auswandergeschichte kwamen ook allerlei vragen op. Waarom waren zo veel Duitsers vertrokken? Wat waren hun problemen? "Ik stuitte in de negentiende eeuw op een spiegel van onze eigen tijd", vertelt Reitz. "De migratiebewegingen in Europa, en de vreselijke tragedies die zich afspelen bij de Italiaanse grens, waar arme mensen in kleine boten verdrinken omdat zij, net als wij in de negentiende eeuw, naar een beter leven reiken, zonder honger, armoede en ziekte."

Vergeten
"We weten het wel, maar we zijn het vergeten. We zijn honderdvijftig jaar en vijf generaties verder. We hadden de Eerste Wereldoorlog die zorgde voor een breuk met het verleden. We hadden het nationaal-socialisme, Hitler en de Tweede Wereldoorlog, die de relatie met het verleden nog verder verbraken. Tijdens de Europaisiering van Duitsland verdween de focus op de eigen natie. Men is nu meer geïnteresseerd in globale vraagstukken, en het lijkt erop dat Duitsland van alle Europese landen het minst voelt van de financiële crisis. Dat klinkt als een geschikt moment om eens terug te blikken op een tijd - nog niet eens zo lang geleden - waarin Duitsers en masse armoede, honger, difterie en tuberculose ontvluchtten. Het land werd geteisterd door misoogsten en kindersterfte, en kraakte en piepte onder Pruisisch bewind."

'Die andere Heimat' draagt daarbij niet voor niets de ondertitel 'Chronik einer Sehnsucht'. Aan de ene kant heb je de hardwerkende Duitser, praktisch en nuchter, zoals Paul in 'Heimat 1', die met de noorderzon vertrekt om in Amerika een fabriek uit de grond te stampen en als een soort J.R. Ewing terugkeert naar Schabbach. Zijn zoon Anton komt na de Tweede Wereldoorlog vijfduizend kilometer teruggelopen uit Rusland om in de Hunsrück eveneens een fabriek te starten. Het succes van Optische Werke Simon zit hem in gespecialiseerde kwaliteitsproducten.

"Aan de andere kant heb je de dromers", zegt Reitz, "en de romantiek die een sterke Duitse traditie heeft, met Goethe en aanverwanten. Dat zie je weerspiegeld in Jakob, de lezer en de dromer die voor zichzelf een tropische fantasiewereld heeft opgetrokken, terwijl zijn meer praktisch ingestelde broer Gustav uiteindelijk degene is die naar dat gedroomde land vertrekt."

Duitsland als natie van dromers en doeners, in 'Heimat' even poëtisch als realistisch verbeeld aan de hand van de inwoners van een klein dorp, verscholen tussen de majestueuze wouden en bergen van het Rijnland, al vindt Reitz het nog niet zo eenvoudig om tussen de twee broers te kiezen. "Jakob is mijn grote liefde, misschien mijn alter ego, maar ik herken mezelf ook in Gustav omdat ik wel ben weggegaan, eerst naar het gymnasium in Simmern, daarna naar de universiteit in München."

Reitz kan op 81-jarige leeftijd terugblikken op een kleurrijke geschiedenis in de Duitse cinema. Als co-auteur van het Oberhausener Manifest ijverde hij in 1962 voor vernieuwing van de Duitse cinema. Samen met Alexander Kluge richtte hij in 1963 een filmschool op. Met Rainer Werner Fassbinder, Volker Schlöndorff en een handvol andere Duitse regisseurs maakte hij in 1978, als reactie op de ontvoering van en moord op de Duitse industrieel Hanns-Martin Schleyer door de leden van de Rote Armee Fraktion, de fameuze episodenfilm 'Deutschland im Herbst'. Om een paar hoogtepunten te noemen. Met 'Heimat' maakte Reitz uiteindelijk een van de mooiste en grootste filmkronieken in de geschiedenis van de cinema, bestaande uit een trilogie van dertig films met verhalen die de hele twintigste eeuw beslaan, een epiloog en nu dan een nieuw, negentiende-eeuws hoofdstuk.

Nieuwe crisis
"Ik vertelde eerder dat ik de crisis te lijf ben gegaan met een zoektocht naar mijn wortels, en dat daaruit 'Heimat' is ontstaan. Het wil niet zeggen dat de crisis daarna weg was, of dat 'Heimat' een medicijn was. Er kwam gewoon een nieuwe crisis. De filmmakers met wie ik indertijd bevriend was, zoals Kluge, Schlöndorff en Margarethe von Trotta zag ik bijvoorbeeld niet meer. De productie van de eerste 'Heimat' duurde vier jaar, de montage twee jaar. Zes jaar lang was ik weg, ondergedompeld in een andere wereld. Ik voelde me niet meer thuis op premières, ging niet meer naar koffiehuizen. Ik heb daar wel over nagedacht. Het is een van de redenen waarom mijn oude vriend Werner Herzog in mijn nieuwe film zit, als de ontdekkingsreiziger, de man met de grote wandelschoenen. Herzog die films over de hele wereld maakte, terwijl ik me steeds verder terugtrok in de Hunsrück. Het was een mooie ontmoeting, omdat we na al die jaren nog steeds op dezelfde golflengte bleken te zitten."

Met 'Die andere Heimat' besluit Reitz zijn overdenkingen over Sehnsucht en Fernweh, het diepe verlangen naar een andere, completere wereld die - wie weet - misschien wel gewoon 'thuis' heet. "Toen we na vijf maanden op het platteland te hebben gezeten, terugkwamen in de stad, was dat een grote schok", vertelt Reitz. "Je ziet opeens hoe we nu leven, en wat we nodig hebben om te leven. Vanochtend heb ik hier in het hotel op de Herengracht in Amsterdam een kleine vruchtensalade gegeten met stukjes banaan, ananas en mango. Elk stukje fruit heeft zo'n vijfduizend kilometer afgelegd om bij mij op de ontbijttafel terecht te komen, en dat is een onvoorstelbare luxe. Onafhankelijk ook van de seizoenen. Mensen eten met Kerstmis aardbeien, en kopen aardappelen in de supermarkt. Terwijl je ook aardappelzaad kunt kopen, en aardappelen kunt kweken op het veldje achter het huis. Ik kan mijn hoofd daar wel over breken, hoe we onze voedselproductie uit handen hebben gegeven, en hoe ontredderd we zijn als de stroom uitvalt. Weet jij dan hoe je je huis verwarmt, en een koe melkt?"

'Die andere Heimat - Chronik einer Sehnsucht' is vanaf vandaag te zien in tien bioscopen. Zie voor de recensie pagina 11 in dit katern.

Een trilogie in vijf delen
Later dit jaar verschijnt 'Die andere Heimat' op dvd, en weer later op televisie. De 'Heimat'-trilogie bestaande uit 'Heimat 1 - Eine Deutsche Chronik' (1984), 'Heimat 2 - Chronik einer Jugend' (1992) en 'Heimat 3 - Chronik einer Zeitenwende' (2004) is reeds verkrijgbaar op dvd. Edgar Reitz maakte daarbij een tweeënhalf uur durende epiloog die eveneens beschikbaar is op schijf: 'Heimat 4 - Fragmente: Die Frauen' (2006), bestaande uit niet eerder gebruikte delen uit de trilogie, toegespitst op vrouwenlevens.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden