Opinie

Over het dunne lijntje dat verstandig realisme onderscheidt van fascisme

Het graf van Emil Cioran en Simone Boué. Wiki Commons

Op dezelfde dag als waarop ik onlangs mijn 57ste verjaardag vierde zou de Roemeens-Franse schrijver en filosoof Emil Cioran honderd jaar geworden zijn. Op 8 april 1911 werd hij geboren in het dorp Rasinari, in de buurt van het Transsylvanische Sibiu.

In de jaren dertig vertrok hij naar het buitenland, om uiteindelijk te stranden in Parijs. Daar leefde hij decennia lang als een moderne kluizenaar. Af en toe publiceerde hij een boek vol bittere overpeinzingen over het menselijke levenslot.

Als een sarcastisch jubileumgeschenk heeft de Duitse uitgeverij Suhrkamp nu de krantenartikelen gepubliceerd die Cioran in zijn jonge jaren geschreven heeft over de opkomst van Hitler. Cioran verbleef in 1933 met een studiebeurs in Berlijn en maakte diens overwinning persoonlijk mee.

Vol enthousiasme berichtte hij over het nieuwe elan dat over de Duitse natie vaardig was geworden. 'Eindelijk dictatuur!', moet hij hebben uitgeroepen.

Voor wie de levensloop van Cioran kent, kan dat niet als een verrassing komen. Dat hij zich in de jaren dertig liet begeesteren door de rechts-totalitaire bewegingen die in vrijwel alle Europese landen de kop op staken, was al lang bekend. Terwille van de heropleving van de eigen Roemeense natie had hij zelfs een schotschrift geschreven waarvan geen vertaling beschikbaar hoefde te zijn om duidelijk te maken hoe ver zijn politieke razernij gegaan was.

Een blijvertje bleek die verblinding niet te zijn. In het begin van de jaren veertig klinkt in het eerste boek dat hij in Parijs tracht te schrijven een heel andere toon. De soms berustende, dan weer opstandige Weltschmerz die zijn naoorlogse boeken zal kenmerken heeft erin al de overhand gekregen.

Pas decennia later zou zijn pessimisme bredere weerklank vinden. Wanneer in de jaren tachtig alle ideologieën lusteloos en moe geworden zijn, wordt Cioran herkend als de schrijver die de vergeefsheid van alle menselijke inspanning altijd al had ingezien.

Wie zich vertwijfeld afvraagt hoe onder zoveel ontgoocheling het leven nog uit te houden is, léze hem - al was het maar als tegengif tegen de verleiding van de meest drastische uitweg.

En nu is er dan de publicatie van zijn 'nazistische' stukken en beschouwingen. Wat moet je ermee, wanneer je van Ciorans duistere zijde nog niets zou hebben afgeweten? Maakt dat zijn hele naoorlogse werk met één klap tot een valse getuigenis van ogenschijnlijk wijze berusting?

Wie dat meent, kan Cioran niet goed gelezen hebben. Ook na de Tweede Wereldoorlog bleef hij een weinig zachtzinnige visie houden op hoe het er tussen staten en volkeren aan toe gaat.

Dat de sterkste altijd wint en de zwakkere aan zijn willekeur onderwerpt, leed voor hem geen twijfel. En of je dat nu leuk vindt of niet, daarin had Cioran ongetwijfeld gelijk - hoe preuts wij die waarheid inmiddels ook wegmoffelen onder parolen van democratie, wereldburgerschap en mensenrechten.

Het verschil tussen de jongere en de oudere Cioran ligt in de toon van die constatering. Stem je er van harte mee in, of stel je illusieloos vast dat de geschiedenis nu eenmaal een harde wet kent die je maar beter onder ogen kunt zien?

Tussen die twee tonen loopt een dunne en lang niet altijd scherpe lijn, die desondanks beslist over het massieve onderscheid tussen verstandig realisme en schuldig fascisme.

Of Cioran in zijn hart altijd iets van een nazi gehouden heeft, is uiteindelijk van ondergeschikt belang. Wie zijn meest aanstootgevende stukken leest, kan de vraag niet ontwijken waar hij zelf staat.

Kan hij werkelijk wel zo zeker zijn van de humanistische en democratische gezindheid die hij volstrekt evident voor de zijne houdt? Is hij, ben ik - tussen 8 april en 5 mei in - bereid daaraan te durven twijfelen?

Ger Groot. Foto Jörgen Caris.
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden