Over goede en slechte hebzucht

In zijn nieuwe programma onderzoekt Jort Kelder de hoogte- en dieptepunten van het kapitalisme. 'Geld maken is niet erg.'

'Greed is good', leerde Jort Kelder als verlegen rechtenstudent van Gordon Gekko, de beruchte handelaar uit de speelfilm 'Wall Street'. Met zijn fascinatie voor dat personage van Oliver Stone begint morgen zijn tv-serie 'Het Snelle Geld', over de hoogte- en dieptepunten van het kapitalisme.

Hebzucht is goed. Behalve wanneer je tas wordt gestolen. Kelder stond op het podium voor een club online ondernemers, terwijl hij 1900 euro, zijn pasjes, huissleutels, telefoon en laptop verloor. Ook de dvd van de National Geographic Titanic-special is weg, gekocht voor zijn vader die alles weet van zeevaart.

Er is nog een grote gebeurtenis die hem geraakt heeft. Friesland Bank werd overgenomen door Rabobank. "Ik ben er oprecht verdrietig door." Op Witte Donderdag at hij nog eenmaal met de directie. 'Het galgenmaal.' In tv-reclames was Kelder het gezicht van die kleinschalige bank. Hij had er de som gestald die hij als aandeelhouder en hoofdredacteur kreeg toen Quote tegen zijn zin werd verkocht. "Niet alles, een deel had ik onder de redactie verdeeld. Ik steel van de rijken en geef aan mijn vrienden."

Het is moeilijk geworden om als kleine bank te overleven. Het aangeharkte Nederland verdwijnt langzaam maar zeker in de grote wereld. In de achtdelige VPRO-serie 'Het snelle geld' onderzoekt Kelder de opkomst en gevolgen van de financiële globalisering. Een vrolijk retrospectief, dat soms herinnert aan 'Andere Tijden' en soms aan 'Bij ons in de PC'.

Cees van der Hoeven (Ahold), Jan Timmer (Philips), Nina Brink (World Online) en Kees Storm (Aegon) passeren de revue. Maar ook Emile Ratelband en bedrijvendokter Joep van den Nieuwenhuyzen, die Kelder 'een idool' noemt. "Er hing geen foto van de kalende Van den Nieuwenhuyzen op mijn jongenskamer. Echt niet. Maar hij was een mooie figuur. Anti-establishment, creatief en dynamisch. En hij democratiseerde: bij een overname gaf hij de koffiejuffrouw het woord. Vaak had ze gelijk." Momenteel zegt Van den Nieuwenhuyzen te verdienen aan de verkoop van Nederlandse tanks.

Je kon zomaar miljonair worden in de jaren tachtig en negentig, door de lage rente en de technologische veranderingen. De schaamte verdween, je mocht je welvaart ook etaleren. Hebzucht was er altijd al geweest, maar werd nu beter zichtbaar.

Zoiets triviaals als de afschaffing van het loonzakje zette alles in beweging. "Dat heeft de bankenindustrie groot gemaakt. Geld werd virtueel, en daarmee ook speelbal van speculanten. Geld maken is niet erg, zo stimuleren banken de economie. Het waren die rare afgeleide producten, derivaten, die een kankergezwel in het kapitalisme vormden."

Bij het zien van de eerste drie afleveringen lijkt het alsof elke stap steeds de verstandigste was, of anders een logische reactie op de voorbije tijd. Iedereen deed zijn best. De uitkomst was onvermijdelijk.

"Dat is de marxistische ondertoon in het programma, waarmee ik het oneens ben. 'Het moest wel verkeerd gaan, want wij calvinisten werden kapitalisten en dat kan niet.' Ze hebben elkaar gewoon allemaal gek gemaakt. Iedereen wilde meedoen met de globalisering, naar Amerika, en de expansie financieren met beurskoerzen. Casinokapitalisme."

Overigens had de graaitijd ook leuke kanten, zegt Kelder. "Op een dag reed de chauffeur van Kees Storm zijn eigen auto voor. Van zijn opties had hij een nieuwe Volvo gekocht. Hartstikke trots."

Het saldo van vijfentwintig jaar kapitalisme ziet Kelder als positief. "Werken is leuker geworden. Bazen zijn minder belangrijk, het old boys network is afgebroken. Iedereen is bereikbaar op Facebook en jongeren kunnen een eigen bedrijf beginnen. De wereld ligt open."

Twee dingen zijn niet goed gegaan. Er is te veel geleend geld uitgegeven. "Als mijn zakgeld op was, kon ik ook niet bij mijn vader aankloppen voor een derivaatconstructie. Je nam een krantenwijk, of gaf even niks uit."

Daarnaast is veel nationaal erfgoed verkwanseld. "De helft van de hoofdfondsen van de AEX uit de jaren tachtig bestaat niet meer. Veel bedrijven zijn slecht gefuseerd of verkocht, soms voor de bonus van een topman. Nedloyd, KLM, ABN Amro, het zijn verdrietige verhalen."

Kelders geweten heeft een vrouwenstem. De kritische voice-over van het programma noemt hem medeplichtig aan dat uitbundige vieren van de welvaart. "Ik kan niet ontkennen dat ik een ambassadeur was. Cabrio, Italiaans pak, ik vond het wel geestig, en nog. Het was een knipoog waar links zo leuk boos op reageerde. Als ik langs een terras reed kreeg ik glazen bier in mijn nek."

Verwend, noemt hij zichzelf. "Maar ik ben ook een calvinistische jongen die het belachelijk vond dat zijn huis in de grachtengordel in drie jaar driehonderd procent in waarde steeg. Maar wat moet je dan? Er maar niet gaan wonen?"

De beelden waarmee de rijke jaren negentig worden geïllustreerd hebben iets treurigs. Harry Mens verwelkomt Gerard Joling en Tineke de Nooy in zijn vliegtuig. En daar stapt Pavarotti in. Hij moet zingen in Ahoy en ze vliegen er lekker samen heen. "Moet je daar niet ontzettend om lachen? De helft geloofde erin, de andere helft bekeek het vol afschuw."

Opvallend veel mensen in het programma hebben een strafblad, zegt Kelder. Hij bewondert mensen die de grens opzoeken, en soms overschrijden. "De grijze muis bij Nationale Nederlanden met zes voorlichters en een lelijke secretaresse levert een minder leuk artikel op dan de entrepeneur die alle kanten uitschiet."

Anderszijds is hij zeer kritisch op Nina Brink en haar World Online-debacle. Fascinatie slaat zo om in afkeer. "Richard Branson zat voor zijn twintigste als miljonair in de gevangenis. Een hippe ondernemer mag dat. Van iemand als Dirk Scheringa hou ik minder door zijn gebrek aan zelfspot en zelfinzicht."

In zijn programma vertelt Kelder hoe het calvinisme verdampte. Gaan koopman en dominee nog hand in hand? "In de jaren negentig was er geen dominee te bekennen. De laatste drie jaar is hij aan de beterende hand. Aan de tafel van Pauw en Witteman zie ik steeds dat opgeheven vingertje."

'Helaas' is Nederland een land van de koopman en de dominee, zegt hij. "Waren we maar een land van arbeiders en producenten, zoals Duitsland. Dan hadden we iets in handen gehad. Wij vinden het geweldig als je dochter psychologie studeert en aan zweetyoga doet. In Duitsland zeggen ze: doe even normaal, je wordt gewoon ingenieur."

De crisis leidt tot nieuwe zuinigheid. "We zitten op de blaren en keren terug naar oude Hollandse waarden, naar het huishoudboekje. Het zal leiden tot verarming en verburgerlijking. Een fase waar we doorheen moeten."

Tegelijkertijd kan de markteconomie niet zonder branie en bluf. "Maar doordat je hier alles gratis krijgt, zijn we onze vechtersmentaliteit verloren. Ik vroeg op Nyenrode aan een zaal vol studenten wie ondernemer wil worden, en zag twee weifelende handen. De rest: manager of consultant. Daar schieten we natuurlijk niks mee op."

Het verschil? "Ondernemers staan ergens voor, die verdedigen hun winkel en denken aan de volgende generatie. Managers spelen kortetermijnspelletjes om de koersen te doen stijgen en in drie jaar hun zakken te vullen." Het juiste soort hebzucht dient het algemeen belang.

Waarom moet de economie eigenlijk altijd maar groeien? "Het is zo simpel als wat: wie te langzaam fietst, valt om."

Vanaf morgen om 22.15 uur op Nederland 1

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden