Over God heerst spraakverwarring

'Tussen theologen en natuurwetenschappers heerst een babylonische spraakverwarring. Er moet een duidelijk onderscheid worden gemaakt tussen beider manieren van spreken over God en het goddelijk handelen. Pas dan kan er een echte discussie beginnen'', meent de jonge theoloog Taede Smedes. Vandaag promoveert hij aan de Rijksuniversiteit Groningen op zijn proefschrift over goddelijk handelen in een sciëntistische eeuw.

Smedes heeft daarin eerst een analyse van het sciëntisme, de natuurwetenschappelijke manier van denken, die dominant is in de westerse wereld. ,,Het sciëntisme beschouwt de wereld als deterministisch. De mensen hebben een vrije wil en Gods handelen in de schepping is uitgesloten. De geschiedenis van het sciëntisme begon al bij de Verlichting, later ontstond ook de natuurlijke theologie. Op grond van de natuurwetenschap verzon men redelijke argumenten voor het bestaan van God.''

Polkinghorne en Peacocke zijn twee moderne natuurlijke theologen. Volgens Smedes gaan ze beiden de fout in. ,,Polkinghorne beroept zich op de chaostheorie, Peacocke op zelforganisatie. Het principe van zelforganisatie houdt in dat een systeem met veel onderdelen uit zichzelf kan functioneren. Het systeem is niet terug te brengen tot de deeltjes. Peacocke zegt dat het universum zelfstandig functioneert en toch niet deterministisch is. God omvat en doordringt het op subtiele wijze.''

Polkinghorne en Peacocke verwarren het spreken over God met het natuurwetenschappelijke spreken, meent Smedes. ,,Ze denken dat de Schepper net zo werkt als de schepping. In Peacocke's theologie doorbreekt God de natuurwetten niet, Hij heeft zich een vrijwillige beperking opgelegd. Een mooie strategie om God uit de wereld te helpen. Maar hoe zit het met de verantwoordelijkheid van de Schepper voor het lijden?''

Behalve een onheldere theologie leverde het sciëntisme een babylonische spraakverwarring op tussen theologen en wetenschappers. Smedes denkt dat het spreken over Gods activiteit een heel andere logica heeft dan het spreken over gewone handelingen. God handelt niet als de mensen.

Bij zijn onderzoek maakte de promovendus gebruik van taalfilosofie; hij onderzocht het taalgebruik van gelovigen. Als voorbeeld neemt hij een gelovige man die thuis een houten Mariabeeldje op de schoorsteenmantel heeft staan. 's Ochtends vroeg wordt de man wakker en ziet dat het beeld huilt. Hij noemt dit een wonder en dankt God ervoor. Zijn buurman is natuurwetenschapper. Hij neemt het beeldje mee naar zijn laboratorium en vindt al snel een verklaring voor de tranen: het is gesmolten hars.

,,Door onze sciëntistische instelling zijn we geneigd te zeggen dat de discussie nu gesloten is. We vinden het vreemd als de gelovige bij zijn standpunt blijft. Maar deze denkwijze kun je ook serieus nemen. De gelovige wordt geconfronteerd met een wonder. Met iets in de werkelijkheid wat tegelijk de werkelijkheid overstijgt. Het geloof in God is niet terug te brengen tot een natuurwetenschappelijke manier van spreken. Ik noem het een andere manier van redelijkheid. Het is zeker niet irrationeel.''

Smedes vindt het verkeerd dat het scheppingsverhaal vaak wordt gezien als een soort natuurwetenschappelijke verklaring voor de wereld. Hij wil godsdienst en wetenschap niet bij elkaar brengen, maar juist uit elkaar trekken. Het gaat hem om een verheldering van de taal, een duidelijk onderscheid tussen de beide manieren van spreken. Alleen dan kan er een werkelijk debat beginnen tussen godsdienst en natuurwetenschap. Ter illustratie gebruikt Smedes het verhaal van de profeet Bileam en zijn ezel.

,,Toen Bileam met zijn lastdier op weg was, stopte de ezel plotseling. Hij zag een engel staan, die door Bileam niet werd opgemerkt. De profeet werd alleen kwaad, hij sloeg het dier om verder te kunnen reizen. Daarop begon de ezel te spreken en Bileams ogen werden geopend. Zo slaan de natuurwetenschappers de theologen in de richting die ze willen. Aan de andere kant willen de theologen hun tegenstanders voor hun karretje spannen. Dit levert noch zuivere theologie, noch zuivere wetenschap op. Het zou mooi zijn als beide partijen inzien dat ze verkeerd bezig zijn. Dat hun ogen opengaan.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden