interview

Over de zachte advocaat van Mandela

Jean van de Velde: ‘Nee, dit wordt geen commerciële hit, heb ik steeds tegen mijn producent gezegd. Maar er zijn veel mensen die zich in de jaren zeventig, tachtig, om de Zuid-Afrikaanse zaak bekommerden.’Beeld ANP Kippa

Regisseur Jean van de Velde maakte ‘Bram Fischer’, over de strijd van een blanke advocaat tegen het apartheidsregime. Een man met grote invloed op Nelson Mandela en op de Zuid-Afrikaanse geschiedenis.

Toen Nelson Mandela en negen andere ANC-leiders in 1963 werden aangeklaagd voor sabotage en het voorbereiden van gewelddadige acties, zorgde jurist Bram Fischer ervoor dat ze niet de doodstraf, maar levenslang kregen. Voor de recente geschiedenis van Zuid-Afrika misschien een cruciale wending.

Regisseur Jean van de Velde maakte met ‘Bram Fischer’ een film over de blanke advocaat die zich halsstarrig verzette tegen het Zuid-Afrikaanse apartheidsregime. “‘Life!’, riepen zwarten na de uitspraak. Er heerste een gevoel van overwinning.”

De aanleiding voor deze historische film?

Jean van de Velde (1957, Belgisch Congo) denkt even na. “Er zijn er vele. Een directe was wel een artikel dat ik las over mensen die selfies maken terwijl ze zich bijvoorbeeld van rotsen laten vallen, mensen die ‘hun leven geven’ om goed over te komen bij anderen. Alles voor het beeld van zichzelf.

“Dat narcisme valt me al langer op. Je ziet het bij leiders als Trump en Erdogan, en ook bij Nederlandse politici die veel over zichzelf en hun eigen achterban praten. Bij alles wat ik las over Bram Fischer viel me op dat hij voortdurend bezig was met een groter belang, zelfs ten koste van zijn eigen belang. Sterker, bij Fischer en Mandela ging het om belangen die pas veel later, voor toekomstige generaties, gerealiseerd zouden worden. Fischer was een verzetsheld.

“Zo werd hij in eigen land pas veel later, na zijn dood, gezien: in Bloemfontein is het vliegveld naar hem vernoemd.”

De rechterlijke uitspraak in het Rivonia-proces, vernoemd naar de boerderij buiten Johannesburg waar de samenzweerders werden opgepakt, had makkelijk anders kunnen uitpakken. Dan was Mandela waarschijnlijk vroeg gestorven en niet uitgegroeid tot het symbool van vergevingszindheid en redelijkheid dat hij na 27 jaar gevangenschap werd. Wat zou er wel zijn gebeurd?

“Ik denk dat er een grote burgeroorlog was uitgebroken. De blanke regering was enorm goed bewapend en had het toenemende verzet tegen apartheid waarschijnlijk met grof geweld onderdrukt.”

Met de film impliceert u zelfs dat Fischer van grote invloed is geweest op Mandela’s vredelievende gedachtengoed waar we hem nu van kennen. Uitspraken als ‘Water is sterker dan steen, liefde is sterker dan geweld’ lijken van Fischer te komen. Wat was hun relatie?

“Mandela volgde militaire trainingen, stond de harde lijn voor, in oude interviews lees je hoe fanatiek hij was. Fischer daarentegen - ik heb met veel mensen over hem gesproken - was een zachte man, altijd op zoek naar redelijkheid. Hilda Bernstein beschrijft in haar boek over die tijd, ‘The World That Was Ours’, hoe er met Fischer rust en redelijkheid, gentleness, de rechtszaal in kwam. Dat heb ik vertaald naar de metafoor water.”

Witte gaten

Mandela moet hebben geweten hoe Fischer is behandeld nadat die zelf in de gevangenis terecht was gekomen. Misschien wel erger dan Mandela zelf, zegt Van de Velde.

“Mandela was als zwarte gewoon de tegenstander van het regime. Fischer was, als blanke, een verrader. Eén keer per jaar mocht hij een van zijn kinderen zien, en één brief van 150 woorden schrijven. Hoe men destijds tegen Fischer aankeek heb ik verwerkt in de scène waarin zijn urn wordt weggeschopt. Niemand weet wat er in werkelijkheid met zijn as is gebeurd. Zulke ‘witte gaten’ opvullen, dat is de dichterlijke vrijheid die je als scenarioschrijver hebt.”

Met een klein groepje Nederlanders, waaronder hoofdrolspeler Peter Paul Muller die maandenlang lessen Afrikaans volgde voor zijn rol als Fischer, vertrok Van de Velde naar Zuid-Afrika voor de opnamen. Daar kwam de filmmaker voor gekke dingen te staan.

“Voor de rol van Mandela wilde ik graag soapacteur Sello Motloung. Maar hij had geen tanden. Hij zei: als ik de rol krijg, ga ik iets aan mijn tanden laten doen. Dat werd geregeld. Vervolgens werd hij benaderd door een kleinzoon van Mandela: ‘Hoezo ga jij Mandela spelen?’ Mandela heeft nogal wat kleinzonen en een aantal is het verkeerde pad op gegaan, die willen dan geld zien. De producenten hebben ze buiten de deur gehouden. Toch was Sello een beetje nerveus. In eerdere verfilmingen werd Mandela gespeeld door Britse of Amerikaanse acteurs, maar ik wilde per se een Zuid-Afrikaan. Alle ogen waren op hem gericht, het is zoals wanneer in Nederland iemand Anne Frank speelt. Zijn eerste scène was in de rechtszaal, waarin Mandela zegt: ‘Onschuldig’. Iedereen op de set stond geëmotioneerd te juichen, na die scène. Toen was het goed.”

Figuranten

Een filmcrew samenstellen volgens het quotum-systeem, 50 procent zwarte en 50 procent blanke medewerkers, ging gesmeerd: er zijn genoeg kundige en enthousiaste technici te vinden, trots het verhaal van Fischer te vertellen. Wel een probleem: blanke figuranten vinden.

Van de Velde: “Blanken doen dat niet, of ze willen evenveel betaald krijgen als acteurs. We kregen hooguit aanmeldingen van mensen uit de witte onderklasse, halve junks. Maar ja, dat wil je niet. Op de eerste dag in de echte rechtszaal in Pretoria zat het aan de ene kant vol met zwarte figuranten. De andere kant van het gangpad was vrijwel leeg. Shit, ik heb een probleem!, dacht ik. Toen hebben we ter plaatse iets verzonnen: de blanken hebben we in de loge, bovenin de zaal, gezet. Daar lijkt het nu vol. En blank en zwart zitten, zoals in 1963, gescheiden van elkaar.”

Met Bram Fischer voegt Van de Velde een nieuwe titel toe aan een oeuvre dat naast publiekslievelingen als ‘All Stars’ en ‘De kleine blonde dood’ bestaat uit nadrukkelijk maatschappelijk geëngageerd werk. Dat wordt overigens niet altijd warm ontvangen. ‘Wit licht’, over kindsoldaten, en ‘Hoe duur was de suiker’, over slavernij op de suikerplantages in Suriname, kregen nogal wat kritiek te verduren.

Natuurlijk deed dat pijn, maar de filmmaker kijkt er met enige nuchterheid op terug. “Wit licht kon alleen worden gemaakt met Marco Borsato. Ik wist dat mensen erover zouden gaan vallen, maar hebben zangers als Frank Sinatra, Charles Aznavour en Dolly Parton niet ook in mooie films gespeeld? De film kreeg bij Nederlandse critici niet het voordeel van de twijfel. Maar in het buitenland is-ie goed verkocht, en we hebben ’m vertoond voor de Verenigde Naties en Europarlementariërs.’”

Van de Velde laat zich er hoe dan ook niet door uit het veld slaan. Film leent zich uitstekend voor engagement, vindt hij. “Je geeft een kijker de mogelijkheid zich in een ander te verplaatsen. Ik ben opgegroeid in Nederland, met overal posters tegen Outspan-sinaasappelen die opriepen tot de economische boycot van Zuid-Afrika.

“Nee, dit wordt geen commerciële hit, heb ik steeds tegen mijn producent gezegd. Maar er zijn veel mensen die zich in de jaren zestig, zeventig, tachtig hebben bekommerd om de Zuid-Afrikaanse zaak. Nederland heeft 232 anti-apartheidsbewegingen gehad.’”

En dan is er het publiek in Zuid-Afrika. “De huidige generatie Zuid-Afrikanen heeft geen idee van formele apartheid, en heeft misschien weinig met Mandela. Maar diezelfde generatie heeft wel te maken met grote economische ongelijkheid en een president, Zuma, die aan zelfverrijking doet. Voor al die mensen heb ik de film gemaakt.”

Een Zuid-Afrikaan speelt dit keer mandela

In eerdere verfilmingen van het leven van Mandela speelden altijd Britse of Amerikaanse acteurs de rol van de toenmalige ANC-leider. Voor het eerst wordt Mandela nu gespeeld door een Zuid-Afrikaan. Toen soapacteur Sello Motloung daaraan begon leverde dat nog wel wat discussies op.

Het was lastig. Alle ogen waren op hem gericht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden