Over de tederheid van het hart

'Als de Amerikanen geen Iraniër willen, hebben ze vast ook geen behoefte aan een Fin.' Cineast Aki Kaurismäki liet het filmfestival van New York links liggen. Evenals een Oscargala in 'een land in oorlog'. In zijn 'Le Havre' gaat het echter niet om politiek maar om medemenselijkheid.

Hij behoort tot de grootste Europese cineasten, en hij was deze week even op het Filmfestival van Rotterdam om zijn prachtige nieuwe melodrama 'Le Havre' te presenteren, over de vriendschap tussen een oude schoenpoetser en een Afrikaans jongetje dat per container in de Franse havenstad arriveert, illegaal. Een gesprek met de Finse maestro Aki Kaurismäki.

Grote films. Kleine gebaren. Zo zou je het wonderlijke oeuvre van Aki Kaurismäki (54) kunnen samenvatten: van zijn verfilming van Dostojewski's 'Misdaad en Straf' begin jaren tachtig, tot zijn mooie droefgeestige uiteeenzetting met illegale migratie in 'Le Havre'.

Een oogstrelende film die geschilderd lijkt voor het bioscoopdoek, en waarin Kaurismäki zich ontfermt over de verschoppelingen der aarde - niet zonder zijn typische droge humor overigens, iets waar hij ter plekke in Rotterdam ook van getuigt.

Kaurismäki lijkt wel een personage uit een van zijn films. Terwijl binnen in het Rotterdamse congrescentrum De Doelen een leger artistiekelingen met zwarte brilmonturen achter flitsende Apple-apparatuur zit, heeft Kaurismäki buiten op een bankje plaatsgenomen. Het is een koude winterochtend. Diep verscholen in zijn winterjas slurpt hij een fles witte wijn leeg, en zuigt hij de nicotine uit zijn sigaretten. Hier op dit bankje houdt hij audiëntie voor de Nederlandse pers. Binnen mag niet worden gerookt. Dan maar de hele dag buiten in de kou. Als een oude zwerver.

Dit is de man die in de jaren zeventig naar Parijs liftte om een Chaplin film te zien, en die in 2003 weigerde deel te nemen aan het Oscargala in Los Angeles omdat hij geen zin had om een feestje te vieren in een land dat in oorlog was. Nog voordat de bommen op Bagdad vielen, noemde hij de Amerikaanse inval in Irak 'a crime against humanity for the purpose of shameless economic interests'. Het jaar daarvoor had hij met zijn laaiend enthousiast ontvangen film over geheugenverlies, 'The Man without a Past', deelname aan het Filmfestival van New York geweigerd, omdat de Amerikaanse autoriteiten geen visa wilden verlenen aan de Iraanse cineast Abbas Kiarostami.

'Onder deze omstandigheden kan ik mezelf er niet toe brengen op het vliegtuig te stappen', zei hij in een verklaring. 'Als de Amerikanen geen Iraniër willen, hebben ze vast ook geen behoefte aan een Fin.'

De oude schoenpoetser in 'Le Havre' heet Marcel Marx. Wat is uw relatie met Marx?
Kaurismäki: "Welke van de vijf?"

Ah, u doelt op The Marx Brothers. De Amerikaanse komieken die bekend stonden om hun wilde anarchistische humor.
"Ze zijn allemaal dood, maar ze waren heel goed, vooral Groucho en Harpo. Misschien heb ik nog wel het meest met Harpo. Hij zei geen woord. Hij sprak altijd in gebarentaal. Daar houd ik heel erg van."

En uw relatie met Karl Marx?
"Ik laat de vraag graag open, want politiek en cinema mengen niet. Dat heb ik van mijn moeder geleerd. Ik meng films liever met humanisme."

Politiek en film mengen perfect in uw film. Le Havre is zelfs een heel politieke film.
"Op een bescheiden manier. En ik heb geleerd om geen lesjes te leren, dat willen mensen niet. Ze willen een verhaal, en meeleven met personages. De gebroeders Dardenne uit België zijn daar wat mij betreft meesters in ."

Uw films winnen prijzen in Cannes, en zijn ook te zien op mensenrechtenfestivals. Die combinatie is vrij uniek.
"Ik heb met mijn films vaak mensenrechtenfestivals geopend, omdat men ook een beetje wil relaxen. Zittend tussen het publiek heb ik geleerd dat je mensen in de bioscoop niet moet stressen.

"Ik ben opgegroeid met Tarzan-films. Toen ik vier jaar was, in 1950, zag ik mijn eerste Tarzan-film. Het heeft me er altijd aan herinnerd dat mensen avonturen willen beleven, en verhalen willen horen."

In uw nieuwe 'avonturenfilm' hebt u het over illegale migratie. U filmde in Frankrijk omdat het daar meer een thema is dan in Finland?
"Niemand is desperaat genoeg om naar Finland te vluchten. Ten eerste is Finland heel ver weg. Ten tweede is het er koud. Ten derde is het er donker. Ten vierde zijn ze er onbeleefd."

Uw broer Mika Kaurismäki maakte onlangs 'Mama Africa', over de Zuid-Afrikaanse zangeres Miriam Makeba die haar hele leven streed tegen Apartheid. U ontfermt zich over een Afrikaans jongetje dat wordt opgejaagd door de Franse politie. Is het toeval dat twee Finse broers zich met Afrika bezig houden?
"Mijn broer heeft een documentaire over Miriam Makeba gemaakt, omdat iemand haar verhaal moet vertellen. Ik heb mijn hele leven films over Finnen gemaakt. Het was tijd voor vers bloed."

Waar komt uw jonge hoofdrolspeler Blondin Miguel vandaan?
"Hij komt uit Angola, maar zijn ouders komen uit Portugal, en die leven alweer twintig jaar in Frankrijk. Daarnaast zitten er mensen in de film die niet op de aftiteling staan, omdat ze illegaal zijn. De enige manier om in Europa te kunnen zijn, is je naam niet te vertellen, en je paspoort te verbranden. Ze zijn in Europa, maar maken er geen deel van uit. Ze zijn eigenlijk nergens."

Het pijnlijke is dat er geen oplossing lijkt te zijn.
"Als ik een oplossing had, zou ik het zeggen. Het enige wat ik weet is dat racisme geen oplossing is."

U houdt een spiegel voor, zoals Fassbinder in 'Angst essen Seele auf', het drama rond de Duitse schoonmaakster en de Marokkaanse 'gastarbeider'.
"Dat is een van de prachtigste films die ik ken. Uiteindelijk draait het allemaal om één ding: de tederheid van het hart."

U woont in de zomer in Finland en in de winter in Portugal. Had 'Le Havre' ook in Portugal kunnen spelen?
"Ja, en ook in Rotterdam. Ik heb hier in het havengebied rondgekeken. Er zijn veel gelijkenissen tussen Le Havre en Rotterdam. Allebei plat gebombardeerd tijdens de oorlog. Allebei samenlevingen die uit de ruïnes zijn opgebouwd. Dat zie je en dat voel je."

'Le Havre' is nog tot en met 5 februari te zien op het International Film Festival Rotterdam, en draait vanaf morgen in de bioscoop.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden