Ov-kaart: bevochten en betwist

In 1997 kreeg minister Ritzen eindelijk een bezoekje van studenten die tevreden waren met zijn beleidBeeld ANP

Het doodvonnis is nog niet getekend, maar het einde van de ov-studentenkaart lijkt nabij. Als het aan het zojuist aangetreden kabinet Rutte II ligt, moet de kaart het veld ruimen voor een goedkopere kortingskaart.

De ov-studentenkaart: hij werd verguisd bij de introductie in 1991, maar groeide bij studenten al snel uit tot geliefd bezit. Toenmalig onderwijsminister Wim Deetman (CDA) kwam eind jaren tachtig met het plan voor de kaart, die een ingewikkelde reiskostenregeling zou vervangen. In ruil voor het ov-abonnement, waarmee op alle dagen van de week gratis kon worden gereisd met trein, bus, metro en tram, moesten uitwonende studenten vijftig gulden van hun basisbeurs inleveren. Voortaan zouden zij 570 gulden per maand krijgen. Dat was tegen de zin van de Landelijke Studenten Vakbond.

De LSVb wilde dat studenten tenminste de keus kregen tussen de kaart of een hogere beurs, zodat minder reislustige studenten niet hoefden mee te betalen. Want de kaart was met name voor thuiswonende studenten een uitkomst; uitwonende studenten zagen die vijftig gulden liever terug in hun portemonnee.

Ook treinreizigers waren niet per se blij met de komst van studenten in het openbaar vervoer. Er waren al te weinig zitplaatsen in de spits, klaagden ze. Koffieventers vreesden voor slinkende inkomsten door overvolle gangpaden, conducteurs zagen de werkdruk al toenemen.

Treinfeestjes
De invoering bleek gecompliceerd en leverde flink wat gesteggel op. Na uitvoerige onderhandelingen met de vervoerders en de Kamer kwam de ov-studentenkaart uiteindelijk op 1 januari 1991 ter wereld onder ministers Jo Ritzen (PvdA, onderwijs) en Hanja Maij-Weggen (CDA, verkeer).

In het eerste weekend dat ze gratis konden reizen hielden zo'n tweeduizend studenten rijdende treinfeestjes in de Randstad. Voorzien van drank en muziek pendelden ze tussen onder meer Leiden, Den Haag en Rotterdam. De NS deelden studentenhaver uit en zette extra treinstellen in. Op sommige plaatsen sloeg de sfeer om, trokken studenten aan de noodrem en vernielden ze treinstellen.

De protesten hielden niet lang aan. Veel studenten bleken dolbij met de kaart en maakten er gretig gebruik van. Zoals verwacht werd het drukker in trein en bus. In de trein verdubbelde het aantal studenten in de spits, tot 30 procent van alle reizigers. De NS zetten extra materieel in, streekvervoerders extra bussen.

Drie Groningse studenten zagen meer mogelijkheden. Zij zetten een koeriersdienst op, waarmee studenten per trein of bus pakketjes gingen afleveren. Studenten konden immers zeven dagen per week gratis reizen. Handig, dachten de drie, onder wie prins Bernhard, zoon van prinses Margriet en Pieter van Vollenhoven. Hun bedrijfje vernoemden ze naar de toenmalige onderwijsminister: Ritzen Koeriers. Het concept sloeg aan en er kwamen ook vestigingen in Delft, Enschede en Maastricht.

Hondenbeten
Groot was de woede en teleurstelling toen Ritzen in 1993 aankondigde te bezuinigen op de studiefinanciering en het reisrecht voor studenten te gaan inperken. Actievoerders bezetten universiteitsgebouwen en in mei 1993 kwamen twintigduizend jongeren naar Den Haag, om te demonstreren tegen de bezuinigingen op de bijstand voor jongeren en de 'ontmanteling' van de ov-studentenkaart. Het kwam tot charges van de mobiele eenheid. Volgens de LSVb moest de EHBO 250 studenten verzorgen voor onder meer hondenbeten en hoofdwonden. De toenmalige voorzitster van CNV-jongeren brak haar arm tijdens het protest.

Alle protesten ten spijt, vanaf 1994 moeten studenten kiezen of ze door de week of in weekeinden gratis willen reizen. Een weekkaart geeft recht op gratis reizen van maandagochtend tot vrijdagavond, een weekendkaart was geldig na de avondspits op vrijdag tot en met zondag. In de periode dat er niet gratis kan worden gereisd, is er 40 procent korting.

Minister Ritzen hoopte dat alleen studenten die nog bij hun ouders woonden voor een weekkaart zouden kiezen. Dat leverde een goedkopere deal op met de NS en zou de ochtendspits in de steden dan ontzien. In sommige steden was het erg druk in tram en bus, omdat studenten te lui waren de fiets te pakken. Het ov was immers gratis. Tot Ritzens teleurstelling koos een minderheid voor een weekendkaart.

Dan maar studenten die op kamers wonen verplichten tot het nemen van een weekendkaart, besloot Ritzen in 1997. Opnieuw trokken drieduizend studenten naar Den Haag om te protesteren. De verplichte keuze werd tegengehouden door de Tweede Kamer.

Afschaffen
Twee jaar later hing het lot van de ov-kaart opnieuw aan een zijden draadje. Ritzen was opgevolgd door VVD'er Loek Hermans en die wilde het ov-reisrecht helemaal afschaffen. Hij moest met de vervoersbedrijven onderhandelen over een nieuw contract en als dat te duur zou worden, vond hij afschaffen een optie. Het daarmee te besparen geld zou bijvoorbeeld verdeeld kunnen worden onder de studenten. Studentenorganisaties waardeerden het idee niet, er volgden protesten. Hermans sloot uiteindelijk een nieuw contract af met het openbaar vervoer. Studenten behielden hun reisrecht.

Wel werd de ov-kaart onderdeel van de prestatiebeurs. Daarmee werd deze, net als de basisbeurs, een lening die studenten moesten terugbetalen als ze meer dan twee jaar te lang over hun opleiding deden. Deze termijn werd in 2000 verruimd naar een totale studieduur van tien jaar. Pas als dat niet lukt, worden beurs en ov-kaart definitief een lening.

De studentenbonden pleiten er dan al een tijdje voor om het reisrecht van studenten op vrijdag uit te breiden. Studenten met een weekkaart komen regelmatig in de problemen, wanneer ze aan het eind van de middag nog een college of practicum hebben. Het lukt ze daardoor niet om voor zeven uur 's avonds - het tijdstip waarop ze moeten gaan betalen - op de plek van bestemming te komen. Studenten met een weekendkaart moeten na hun laatste college soms uren wachten voordat zij de trein kunnen nemen. In 2003 wordt de overwinning geboekt en het reisrecht op vrijdag voor zowel week- als weekendkaarten uitgebreid.

Spoedwet
So far, so good. Tot Rutte I in het regeerakkoord van 2010 behalve de langstudeerboete, ook het afschaffen van de basisbeurs voor masterstudenten en een inperking aankondigt van het reisrecht. De val van het kabinet dit voorjaar zorgt ervoor dat de basisbeurs voorlopig onaangetast blijft. Wel wordt op de valreep voor de zomer met een spoedwet de ov-kaart een kopje kleiner gemaakt. Bepaald wordt dat studenten tijdens 'de officiële duur van hun studieprogramma plus één jaar' recht hebben op de kaart. In de praktijk komt dat neer op een inperking van zeven naar vijf jaar. De maatregel geldt ook voor huidige studenten. Hebben zij al vijf jaar gereisd, dan verliezen ze per januari 2013 hun ov-kaart.

Krijgt Rutte II zijn zin, dan leveren ook alle andere studenten binnenkort hun ov-studentenkaart in. Wanneer de officiële uitvaart plaatsvindt, is nog onduidelijk. Het huidige ov-contract met de NS loopt in 2015 af. In principe kan hij op 1 januari 2015 of 2016 begraven worden.

De winst: een besparing van 425 miljoen
In ruil voor het afschaffen van de ov-studentenkaart, krijgen straks ook 600.000 mbo'ers een kortingskaart. Wat voor soort kortingskaart studenten straks krijgen en of ze daarmee ook in de spits mogen reizen, is nog niet bekend.

De maatregel moet een besparing opleveren van 425 miljoen euro. De huidige ov-studentenkaart kost de overheid jaarlijks 700 miljoen euro.

Momenteel hebben 658.000 hbo'ers en universitaire studenten een week- of weekendkaart. Daarmee reizen ze gezamenlijk zes miljard kilometer per jaar. Iets minder dan de helft van die kilometers wordt gebruikt voor woon-studieverkeer, concludeerde
OV-Magazine, het vakblad over het openbaar vervoer. Studenten zijn daarmee goed voor een derde van de reizigerskilometers in de trein, en de helft van de kilometers in bus, tram en metro.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden