Oudste manuscript over Reformatie ontdekt in Duitsland

Een bladzijde van het manuscript uit 1535. Beeld Universiteit Erfurt

In Duitsland is een bijzonder manuscript uit 1535 gevonden dat de oudste beschrijving van de geschiedenis van de Reformatie bevat. Daniel Gehrt, de ontdekker van het handschrift, noemt de tekst 'van grote historische waarde'.

Het ruim 400 bladzijden tellende handschrift werd ontdekt in het Thüringse Staatsarchief in Gotha. Onderzoeker Daniël Gehrt, verbonden aan de Universiteit van Erfurt, vond de tekst tijdens de inventarisatie van het archief van de lutherse theoloog, kerkhistoricus en bibliothecaris Ernst Salomon Cyprian (1673-1745). Onder de titel 'Over de tweespalt tussen geloof en religie die halverwege het jaar 1517 begon' beschrijft een onbekende rooms-katholieke auteur hoe de godsdiensttwisten Duitsland tussen 1517 en 1535 verdeelden.

Wat is er zo bijzonder aan dit manuscript?
"Dit is niet alleen het oudste manuscript over de Reformatie tot nu toe, maar ook het eerste katholieke perspectief op de gebeurtenissen van die tijd", zegt Gehrt. "Het document is een paar jaar ouder dan de oudste teksten over de Reformatie die tot nu toe bekend waren, de geschriften van de lutheranen Myconius en Spalatin uit 1541. Zij waren protestants en hun teksten zijn een soort pamfletten. Het bijzondere aan dit manuscript is dat het niet polemisch is. De auteur kiest niet echt een kant, maar beschrijft de ontwikkelingen in de samenleving tussen 1517 en 1535."

Zoals?
"Hij bespreekt de veranderingen per onderwerp: de sacramenten, de kerkdiensten, de rijksdag in Worms - hij is duidelijk verbaasd hoe snel alles verandert. De auteur beschrijft ook politieke ontwikkelingen, dus ik vermoed dat hij een soort staatsman was."

Hoe weet u eigenlijk dat hij katholiek was?
"Ik heb nog geen tijd gehad om door de hele tekst heen te gaan, maar dat blijkt uit verschillende passages. De auteur schrijft bijvoorbeeld over de positie van lutheranen ten opzichte van de paus. Hij schrijft dat de lutheranen de paus bestempelen tot de antichrist. Dat is opmerkelijk. Als hij zelf een lutheraan was geweest, had hij de paus ook zelf de antichrist genoemd."

Biedt het manuscript nieuwe kennis over de gebeurtenissen uit die tijd?
"Nee, er staan niet echt nieuwe feiten in. Maar dit manuscript geeft als eerste een objectieve beschrijving van de gebeurtenissen in de Reformatie. Het is een toegankelijke, goede introductie voor mensen die meer over die tijd willen weten. Misschien wordt het daarom ook gepubliceerd als boek."

Was u verbaasd over deze vondst?
"Ja, ik had dit helemaal niet verwacht. Ik dacht eigenlijk dat zoiets allang ontdekt zou zijn... Waarschijnlijk heeft iemand de tekst weleens in handen gehad, maar niet goed onderzocht. Dat is het voordeel van het systematisch doorploegen van deze collectie. Bij de inventarisatie vinden we elke week wel iets nieuws - zoals onlangs nog brieven en geschriften van Hartmuth von Cronberg, die er een correspondentie met Luther op nahield. Maar dit is toch wel één van mijn belangrijkste ontdekkingen sinds de tien jaar dat ik hier onderzoek doe." Hij lacht. "Dit is een fantastische baan."

Daniel Gehrt. Beeld Foto: Universiteit Erfurt
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden