Opinie

Ouderenzorg: leer van verleden

Ouderenzorg was ook in de jaren zestig al een politiek thema. Beeld ANP
Ouderenzorg was ook in de jaren zestig al een politiek thema.Beeld ANP

Ook na de Tweede Wereldoorlog laaide de discussie over de laatste levensjaren hoog op. Toch lukte het niet om de voornemens te realiseren: ouderdom geldt als probleem.

Wim van den Heuvel en hoogleraar Zorgwetenschappen aan de Rijksuniversiteit Groningen

Na de verkiezingen is een nieuw beleid in de ouderenzorg nodig, menen alle politieke partijen. Er worden beloften gedaan over de toekomstige ouderenzorg. Diezelfde beloften werden vijftig jaar geleden ook gedaan. Wat is daarvan terechtgekomen?

Na de Tweede Wereldoorlog realiseerden burgers zich dat er grote maatschappelijke veranderingen nodig waren die offers vroegen en pijn zouden doen. Een van die noodzakelijke veranderingen betrof het 'bejaardenvraagstuk', dat direct na de oorlog in een aantal Europese landen (het Verenigd Koninkrijk en Nederland voorop) aandacht van beleidsmakers en wetenschap kreeg.

Levensloopperspectief
Uitgangspunten bij het ontwikkelen van dit nieuwe ouderenbeleid waren het levensloopperspectief en 'oud worden als mogelijkheid voor persoonlijke verrijking'. Het 'bejaardenvraagstuk' was dus meer dan - wat we nu vaak denken - armoedebestrijding (Drees) en ziekenzorg. Het vertrekpunt was de bejaarde, diens levensloop en diens betekenis - juist als bejaarde - voor de samenleving. En langer werken was vanzelfsprekend zolang de gezondheid dat toeliet. Toen gold nog: rust roest.

Vandaag de dag krijgt de betekenis van ouderen voor de samenleving onvoldoende aandacht, zelfs in de nota's van ouderenbonden. Ouderen zijn afgeschreven. Terwijl destijds werd gewaarschuwd tegen uitsluiting van bejaarden van het maatschappelijk leven, is vijftig jaar later ageism (ouderendiscriminatie) in Europa ingeburgerd.

In de wederopbouwjaren werd gewaarschuwd voor de 'gevaarlijke' gevolgen van de industrialisatie en urbanisatie voor de wijze van samenleven. Daardoor dreigde de oude mens afhankelijk te worden van de staat. Ook dreigde een gebrek aan zorgpersoneel. Nieuw wetenschappelijk onderzoek gaf inzicht in de gezondheidstoestand van bejaarden, in de belangrijkste ziektebeelden waarvoor ze kwetsbaar zijn (circulaire stoornissen en psycho-neurologische afwijkingen), in de 'vereenzaming' die op de loer ligt en de daarmee gepaarde gaande angst om er alleen voor te staan, en de ervaring van zinloosheid.

De ouderengeneeskunde wees op het belang van huisvesting voor bejaarden, de noodzaak van participatie in de samenleving, en het geldgebrek bij bejaardenoorden. De onderwerpen van toen doen 'modern' aan en lijken op de huidige problemen: tekort aan personeel, dementie, scheiding van wonen en zorg, en dreigende onbetaalbaarheid.

Ouderdom als een ziekte
De mooie uitgangspunten, de heldere signalen en de ideeën over levensloopperspectief en integrale aanpak van ruim vijftig jaar geleden hebben niet geleid tot de ouderenzorg die men toen voor ogen had. In 1965 benadrukte het congres van de Nationale Commissie voor Ouderenliedenzorg dat handelde over 'de vraagstukken der bejaardenzorg' het gebrek: ouderdom als een ziekte; 'bejaarden wachten op sterven'. Ondanks tegengeluiden zagen veel artsen 'gezonde bejaarde' als een contradictio in terminis. De kiem voor ageism was gelegd.

Is er te leren van ideeën en beleid voor ouderenzorg van destijds? Ja, namelijk door de vraag te beantwoorden: waarom zijn de idealen en uitgangspunten van toen niet gerealiseerd? Zeggenschap, eigen regie, integrale aanpak en zorg op maat zijn belangrijke uitgangspunten in de ouderenzorg, zingen de partijen in verkiezingsprogramma's in koor. De ouderenbonden zingen mee. Maar zingen is iets anders dan doen.

De oudere patiënt kan er niet op vertrouwen dat 'afstemming tussen basiszorg, maatschappelijke ondersteuning en langdurige zorg plaatsvindt' zoals de minister van volksgezondheid belooft. Evenmin is zeker dat professionele zorg en ondersteuning dichter bij huis wordt aangeboden, noch is de kwaliteit van zorg gewaarborgd.

'Regelaars', marktwerking en indicatoren brengen geen zorg aan het bed. Handelen van mensen met een groot hart en vaardige handen is nodig. Daarvoor is nodig dat beleidsmakers begrijpen wat zorg is, voelen wat ondersteunen is, weten hoe in nood te helpen. Dat vraagt niet om managers, om meer markt, om televisieopnames, om nog meer kwaliteitsmanagers. Het vraagt om verstand van zorg en een hart voor zorg. Geef de zorg terug aan de samenleving en leer de burgers weer wat zorgen is: zorg geven en zorg krijgen. Burgers weten dat goede zorg onbetaalbaar is en offers vraagt. Zij willen die offers voor goede zorg brengen.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden