Oude zinnen in de remix

Schrijver Paul Bogaers bouwde een roman uit losse zinnen, geknipt uit 243 vergeten boeken. Aan ’Onderlangs’ werkte hij 15 jaar.

’Vroeger heb ik ook wel echt geschreven’, vertelt Paul Bogaers (46) in zijn atelier in Tilburg, maar meteen onderbreekt en corrigeert hij zichzelf. Er is namelijk niets ’onecht’ aan zijn boek ’Onderlangs’. De schrijver-fotograaf stelde de roman samen uit talloze losse zinnen uit al bestaande boeken, veelal afkomstig van de rommelmarkt, en dat mag je wel degelijk ’schrijven’ noemen. „Werkt de gemiddelde schrijver met een bestaand reservoir aan woorden, die hij in zijn eigen, juiste volgorde plaatst, ik hanteer hoogstens een grotere eenheid. Ik bouw niet met woorden maar met zinnen.”

Dat uit al die losse zinnen geen onzin is ontstaan, blijkt wel uit het feit dat ’Onderlangs’ door de jury op de longlist is geplaatst van de Libris Literatuurlijst, waarvan later deze maand de nominaties worden bekendgemaakt. Veel aandacht trekt het werkproces, het procedé, en dat begrijpt Bogaers ook goed. „Maar uiteindelijk gaat het mij om wat het heeft opgeleverd, namelijk het verhaal, dat samenhangend is en een consistente hoofdpersoon heeft. Het is wel bedoeld als een boek dat gelezen moet worden.”

’Onderlangs’ gaat over een wat onhandige fotograaf die zich verdiept in het wezen van de vrouw. Verwonderd vraagt hij zich af uit welke merkwaardige stof vrouwen toch zijn samengesteld. En hij gaat ook werkelijk op zoek naar die stof om een vrouw te kunnen bouwen. Het verhaal ontstond al doende – soms was Bogaers zelf ook verrast door zijn eigen vondsten.

Zijn atelier is een voormalige schoolklas, en al die ruimte kwam goed van pas. Foto’s laten nog zien hoe op de grond honderden strookjes papier verspreid lagen. Een chaos; voor de buitenstaander althans. Want Bogaers zelf zag het systeem, en kende daarin ook heel letterlijk de weg: hij wist feilloos waarheen te kruipen voor die ene zin, en daarmee voor het vervolg in zijn verhaal. Bij het zien van die foto’s stel je je voor hoe ook ’s zomers de ramen gesloten moesten blijven: een windvlaag zou immers een ramp betekenen voor dat uitgespreide archief.

Voor ’Onderlangs’ gebruikte Bogaers zinnen uit 243 vergeten boeken die hij in uitverkoopbakken en op rommelmarkten had gevonden en die hij meenam vanwege hun raadselachtige, nieuwsgierig makende of grappige titels. Opvallende zinnen, ’parels soms’, schreef hij over. Hij begon te schuiven en componeren, en broksgewijs – eerder werkend vanuit een bepaalde sfeer dan vanuit een plot – ontstonden er samenhangende passages. Op dat moment keerde hij terug naar het boek, kopieerde de bladzijde, sneed de betreffende zin uit het kopietje en plakte zo’n strookje op zelfgemaakte bladzijden van millimeterpapier.

Een gevolg van die techniek is dat typografie van de gebruikte boeken behouden blijft. „Dat is belangrijk, je moet kunnen zien dat de zinnen oorspronkelijk niets met elkaar te maken hebben. Dat rafelige hoort bij het collageprocedé; je ziet de lasnaden. Het sluit aan en past, maar je voelt ook dat er iets niet klopt.”

Wat omslachtig, vertelden velen hem. Gebruik toch de computer! Maar het scannen en digitaal knippen en plakken zou hem weinig tijdwinst opleveren, meent Bogaers. „Bovendien weet je op papier precies waar alles ligt, dankzij het ruimtelijke geheugen in je hoofd. In de computer raak je tekst sneller kwijt.”

Bogaers deed enkele concessies voor de lezer. Elk boek kopieerde hij met een vergrotingsfactor, waardoor alle letters dezelfde maat hebben gekregen. Ook actualiseerde hij de spelling: in ’mensch’ bijvoorbeeld sneed hij met zijn mesje de –ch weg, om zo de tekst leesbaar te houden. De lezer mag namelijk best wat door elkaar worden geschud, maar moet niet de bocht uitvliegen. Het mag schuren, maar moet geen pijn doen. In zijn eerdere werk ’Tropenwee’ (1992) had hij wel de ouderwetse spelling gehandhaafd. „Dat bleek voor veel mensen toch een iets te grote drempel.”

Aan ’Onderlangs’ heeft Bogaers vijftien jaar gewerkt. „Het heeft allerlei nadelen om zo te werken, het is omslachtig en krankzinnig, maar het levert ook veel op. Je verrast jezelf, er gebeuren dingen die je niet had kunnen bedenken. Niet alleen geef je prachtige zinnen een tweede leven, ook krijgen samengevoegde zinnen een samenhang en betekenis die je niet had kunnen voorzien.”

Zijn schrijfwerk is ook een eerbetoon aan vergeten boeken. Bogaers heeft een fascinatie voor dingen die vergeten zijn of over het hoofd worden gezien. „Deze boeken zijn uit de mode geraakt, verouderd, of te slecht om te overleven, en bestaan nu in een niemandsland. Dat geeft de zinnen ook de anonimiteit die nodig is om ermee te kunnen werken. Het is alleen nog maar materiaal, zonder auteur.”

In de bibliografie achterin de roman komt slechts één bekende schrijver voor. Van Rudy Kousbroek afkomstig is de cruciale zin: ’Maar het mooist, op foto’s en in werkelijkheid, zijn nu eenmaal de vrouwen.’

Bogaers speelt een literatuurspel met zelf opgelegde regels, in de traditie van een schrijver als Georges Perec, die met ’La Disparation’ een literaire thriller schreef waarin de letter ’e’ niet voorkomt. Een spel, maar geen grap. „Een grap houd je geen vijftien jaar vol.”

„Het procedé is niet mijn vondst. In alle disciplines van de kunst is dit immers gesneden koek: denk aan samples in de muziek, found footage in film of object trouvé in de beeldende kunst. Alleen heeft nog nooit iemand op deze wijze een roman gemaakt. Inmiddels begrijp ik waarom: het is een enorm tijdrovend karwei. Maar zou iemand anders deze techniek gaan gebruiken: hij zou andere bronnen kiezen, zijn eigen combinaties maken en dus totaal andere dingen doen. Een heel ander boek maken, zoals elke schrijver zijn eigen stijl heeft.” ’Onderlangs’ is helemaal Bogaers’ stijl, zegt hij. „Ofschoon ik geen regel geschreven heb, zit ik hier helemaal in.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden