Oude systeem maakte van steuntrekkenden bijstandsverslaafden

SACRAMENTO - Amerika vindt dat het maar eens uit moet zijn met het parasiteren door steuntrekkers. Zo'n 2,75 miljoen Amerikanen die beneden de armoedegrens leven hebben tot dusver recht gehad op een maandelijkse uitkering, voedselcoupons, gratis medische verzorging en gesubsidieerde huisvesting.

De jaarlijkse kosten voor de federale regering en de staten zijn 400 miljard dollar (een kleine 800 miljard gulden), ofwel vijf procent van het bruto nationale produkt.

President Clinton heeft bij zijn verkiezingscampagne in 1992 beloofd dat hij het verouderde bijstandssysteem grondig zou hervormen. Maar tot een jaar geleden is daar niets van gekomen. De Republikeinen dachten daarom dat zij een goed verkiezingsthema hadden. Maar Clinton was ze voor. Hij tekende in augustus vorig jaar een nieuwe bijstandswet, geschoeid op Republikeinse leest, die het onbeperkte recht op een uitkering afschaft.

Niemand kan voortaan langer dan vijf jaar aanspraak maken op een uitkering. De staten krijgen nu jaarlijks een vast bedrag uit de federale pot dat ze naar eigen inzicht kunnen besteden voor hun bijstandsprogramma's. De besparing van de nieuwe wet bedraagt zo'n 50 miljard dollar.

Het oude systeem van de verzorgingsstaat was bankroet, betoogden de conservatieve politici, omdat het van steuntrekkenden bijstandverslaafden maakte. Het leven van de bijstand was tot een way of live verworden. Er was voor steuntrekkers geen prikkel om de handen uit de mouwen te steken en weer aan het werk te gaan. Om daaraan een eind te maken stelt de nieuwe wet een tijdslimiet van vijf jaar. In die tijd moet het mogelijk zijn weer aan de slag te komen. Niet langer 'welfare' maar 'workfare'. Bijstand dient een een overbruggingsfase te worden van tijdelijke aard.

De nieuwe wet behandelt, in de geest van de conservatieve Republikeinen, het probleem van de sociale zorg en bijstand als een economisch vraagstuk dat met behulp van het marktmechanisme in een vrije kapitalistische economie opgelost kan worden. In de wetenschap dat de uitkering slechts voor beperkte tijd geldt zullen de steuntrekkenden gedwongen worden de handen uit de mouwen te steken. De federale regering garandeert niet langer het recht op een uitkering, maar geeft de staten jaarlijks een vast bedrag, een totaal van 58 miljard dollar, dat zij aan hun eigen bijstandsprogramma's kunnen besteden.

De bijstandhervormers dachten dat zij gelijk het probleem van onwettige kinderen van jeugdige meest zwarte, ongehuwde moeders konden aanpakken. Als die tienermoeders weten dat het geld niet langer aan de boom groeit, zullen zij zich wel tweemaal bedenken voor zij nog meer onwettige kinderen ter wereld brengen.

De Republikeinse politici in Washington hebben gehamerd op het stereotiep van de zwarte ongetrouwde chronische bijstandmoeder van 19 die net het derde kind van haar vierde vriend heeft gekregen. De doorsnee Amerikaan denkt dan ook dat miljoenen 'werkschuwe asociale parasieten' op hun duur verdiende belasting centen teren.

Maar de doorsnee steuntrekker is niet die asociale ongetrouwde moeder van negentien. Volgens Eloise Anderson, een conservatieve politiek adviseur van gouverneur Pete Wilson van Californië, is de gemiddelde bijstandstrekker een gescheiden moeder van 29 met twee kinderen die anderhalf jaar lang van de bijstand leeft en dan weer een nieuwe baan vindt. “Zestig procent van alle steuntrekkenden vindt binnen anderhalf jaar werk,” zegt Anderson. De beruchte tienermoeders zijn maar tien procent van het totaal. Het is dus nog maar de vraag of de welvaartsstaat zo'n failliete boedel was die radicale hervorming noodzakelijk maakte.

De tegenstanders van de nieuwe wet betogen dat de gevolgen van deze ingreep catastrofaal zijn, vooral voor kinderen. Want de kosten van de gezondheidszorg en de kinderverzorging zijn voor de meesten die van de bijstand leven het grootste obstakel om aan de slag te gaan.

Wie volgens het oude systeem van een uitkering leefde wist zich verzekerd van gratis gezondheidszorg en kinderverzorging. Een baan tegen het minimumloon van zo'n 5 dollar per uur bood onvoldoende perspectief omdat het recht op gratis medische verzorging dan verloren ging. Een privé-ziektekostenverzekering was te duur. Daarom was het maar beter om niet te werken. Hetzelfde gold voor de kosten van een crèche of kinderverzorging. Die zijn hoger dan het minimum-maandsalaris.

Volgens de filosofie van de nieuwe bijstandswet zullen de voormalige steuntrekkers deel gaan uitmaken van de 'Amerikaanse droom' en zich langzaam maar zeker kunnen opwerken op de maatschappelijke ladder. Dan zullen zij wel in staat zijn een ziektekostenverzekering te bekostigen. Maar de sceptici vrezen dat als gevolg van de nieuwe wet het aantal niet werkende armen zal afnemen, maar het aantal werkende armen evenredig zal toenemen.

De nieuwe wet is nu negen maanden van kracht, en de donkere voorspellingen zijn tot dusver niet uitgekomen. Het Witte Huis heeft bekend gemaakt dat het aantal bijstandgevallen met 20 procent is afgenomen. “Het bewijst dat de nieuwe politiek werkt,” zegt Eloise Anderson. “Veel mensen die tot dusver van de bijstand leefden zijn zich een ongeluk geschrokken dat zij niet langer op de samenleving kunnen parasiteren. Zij hebben daaruit de conclusie getrokken, ze zijn aan de slag gegaan.”

Terugdringen

Zij wijst de suggestie van de hand dat de goedlopende Amerikaanse economie grotendeels verantwoordelijk is voor het terugdringen van de bijstand, zoals veel andere experts en het Witte Huis geloven. “Sinds de jaren zestig is het aantal bijstandgevallen voortdurend gestegen, of de economie nu goed of slecht ging”, zegt Anderson.

Maar veel sociale werkers geloven dat de nieuwe wet weinig met de spectaculaire daling van het aantal steuntrekkenden te maken heeft. Met name asociale steuntrekkers laten zich niet beïnvloeden door het soort economische motieven waar de conservatieven op vertrouwen.

Het is nog te vroeg om conclusies te trekken. Zolang het met de Amerikaanse economie goed gaat zal het aantal gevallen wel dalen. Maar een recessie kan daarin radicaal verandering brengen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden