Oude naam is veel meer dan fossiel

Lezers van Trouw konden deze zomer en herfst woorden insturen voor natuur en landschap die dreigen te verdwijnen. De vijf mooiste presenteren we vandaag. Wat dacht u van 'kimmetje'?

Een autoritje met Theo Spek kan best vermoeiend zijn. De hoogleraar landschapsgeschiedenis, met bijzondere interesse in oude namen, kan het niet laten de ANWB-borden in de berm te analyseren. Bij Hoenderloo bijvoorbeeld verwijst de laatste lettergreep naar parkachtig bos dat wordt geweid met kuddes. En Emmen is afgeleid van een vergeten woord dat verwant is aan het Oudengelse emnet ('hoogvlakte'), een verwijzing naar de ligging van deze Drentse nederzetting op de Hondsrug.

Spek kan geen bord voorbijrijden zónder verhaal. Dat gaat door tot in Zweden toe, merkten zijn reisgenoten op weg naar een congres onlangs. Veel namen hebben daar net als die in Nederland een Germaanse oorsprong. Dus daar begon Spek wéér de linkjes met zijn eigen onderzoeksveld te benoemen. Vakantie of niet.

Naast zijn hoogleraarschap is Spek hoofd van het Kenniscentrum Landschap aan de Rijksuniversiteit Groningen dat hij zelf heeft opgericht. Dit interdisciplinaire centrum is met zes stafleden, negen promovendi en meer dan vijftig studenten in de afgelopen vijf jaar uitgegroeid tot het belangrijkste wetenschappelijke onderzoeks- en opleidingsinstituut op het terrein van het Nederlandse landschap. En in dat analyserend onderzoek speelt de toponymie (plaatsnaamkunde) een belangrijke rol.

"Niet alleen de plaatsnamen, maar ook de veldnamen en woorden die verwijzen naar het gebruik van natuur of de weertypes beschrijven, vormen de meest directe connectie tussen mens en landschap", zegt Spek. Ze hebben volgens hem enorme zeggingskracht. Die 'gefossiliseerde begrippen' hebben een gidsfunctie naar een vergeten verleden. "Sommige namen zijn ooit in de prehistorie of de vroege Middeleeuwen gegeven. Het landschap van toen is verdwenen, de gebruiken en de mensen ook. Maar die taal uit het verleden heeft overleefd, als een soort relieken bestaan de woorden voort."

In Nederland is het Spek die zich om deze museale termen bekommert, vooral die uit Drenthe. In Groot-Brittannië is er meer aandacht, zeker nadat het boek 'Landmarks' van Robert MacFarlane tot een linguïstische reddingsactie leidde. De Britten stuurden woorden in voor het geluid van golven die op de rotsen slaan (bretsh) en voor het suizen van de wind over het gras (fizmer).

Zulke woorden moeten er in Nederland ook zijn, dacht de redactie van Trouw na een publicatie over MacFarlane's boek in juni van dit jaar, en deed daarom een lezersoproep. Zo enorm als de Britse respons was de Nederlandse niet, maar toch kwamen er tientallen reacties via de mail en de post binnen. En volgens kenner Spek zitten er heel bijzondere tussen.

'Kimmetje' bijvoorbeeld, dat volgens lezer Jacob van der Meulen in Noordwijk wordt gebruikt voor een waterplas die bij eb op het strand achterblijft. In het woordenboek wordt alleen gerept van het laagstgelegen binnenste van een scheepsromp waar condenswater zich verzamelt. Spek: "Curieus, ik heb er nog nooit van gehoord. Hier is waarschijnlijk de vorm van het schip naar het strand vertaald."

En wat te denken van het woord 'doorntje', dat volgens inzender Adriaan van der Linden staat voor een kleine wervelwind in de zomer bij warm weer? "Dan hielp ik mee bij het hooien", schrijft hij, "en zag je ze aankomen over de weilanden. Ze konden de hooihopen helemaal draaiend meenemen, maar ze waren ongevaarlijk en als je er in stond wel verfrissend." Volgens hoogleraar Spek is dit wel 'een heel leuke'. Het woord kan erg lokaal zijn, zegt hij, maar is daarom niet minder waardevol.

Lezer Henk Posthouwer uit Epe introduceert 'boezelig' weer, "als het waait zonder regen". En Riet Kolk schrijft over haar moeder die aan het begin van de vorige eeuw het woord 'krokken' gebruikte voor fijne sneeuw met hagel. Spek: "Erg mooi, het verwijst naar het krakende geluid als je over deze sneeuw heen loopt." Henk Zandvliet is opgegroeid in Aalsmeer in de polders rond de Westeinderplas die een paar meter lager liggen. De hellingen om vanuit de polder op de weg rond de plas te komen zijn vrij steil en werden destijds 'klucht' genoemd. "Als kind vond ik het altijd een hele klus om met de fiets de klucht op te komen", schrijft hij, "maar terug, klucht af, had je mazzel. Dan hoefde je een hele tijd niet te trappen." Volgens Spek is 'klucht' meer een landschapswoord dan een term voor natuur, maar zo speciaal dat hij 'm zal opnemen in de digitale namenlijst die hij heeft samengesteld (zie kader).

Toch een aardige oogst, op basis van een oproep in de krant, al moet het onderzoek naar de oorsprong van deze woorden nog beginnen. Maar nu weer terug naar het belang van deze opgegraven woorden. Spek: "Oude veldnamen hadden dezelfde betekenis als de Google Earth-coördinaten van nu. In een leven zonder straatnamen, huisnummers en postcodes gaven zij heel functioneel de precieze posities aan. Als de boer zei dat-ie op de derde Hondsakker bezig was, wist zijn vrouw precies waar hij aan het ploegen was."

Maar naast die locatie, geven veldnamen ook prijs om wat voor een soort gebied het ging. Geest van Uitgeest is bijvoorbeeld 'hoge zandgrond', Haren staat voor een 'droge zandrug'. De meeste namen van weleer zeggen iets over het reliëf (hoog/laag), de conditie van de grond (nat/droog) of de vegetatiestructuur (open of gesloten). "Die bewaard gebleven namen zijn dus niet alleen van historisch belang, ze zijn ook in 2015 nog enorm functioneel. Het landschap is verdwenen, maar de veldnaam is het bordje dat vertelt wat hier ooit heeft gegroeid. In Nederland kenden we maar liefst vijftien namen voor verschillende typen bos, van loo tot holt en van hees tot dickhout (kreupelhout, red). Ecologen van Staatsbosbeheer zijn op dit moment bezig om nieuwe bossen te ontwikkelen in delen van de Drentse Aa. De veldnamen zijn daarbij de wegwijzers. Ze zeggen precies welke soort bos waar kón groeien. Daar wordt nu nog dankbaar gebruik van gemaakt, omdat de bodem hier heel geschikt is en plantensoorten van het vroegere bos vaak nog in houtwallen in deze omgeving voorkomen Zo wordt er géén bos aangeplant op plekken waarvan de geschiedenis heeft laten zien dat het daar niet goed gedijde. "

Het behoud van de namen is ook belangrijk als het om de bescherming van landschapselementen gaat: menselijke ingrepen als hagen of dijkjes die het landschap hebben gevormd. "Een van onze onderzoekers was vorig jaar bij een boer die wat bulten op zijn land had afgevlakt, want die lagen zo in de weg met het ploegen. Hij zei: man, weet je wel dat je de terpen van je voorouders hebt weggeschept? Dat is je eigen familiegeschiedenis!"

Dat soort onbesuisde acties wil Spek voorkómen, en daarvoor heeft hij woorden nodig, oude woorden, die verwijzen naar het landschap en de geschiedenis van de mens. Hij stuurt zijn studenten op pad, en eenmaal in de digitale kaartenbak onderzoekt hij de oorsprong en afkomst. Is het woord behouden, dan is het desbetreffende landschap beter beschermd, daarvan is Spek overtuigd. "Weet je dat Spek trouwens van Spijk komt, Specke of Speyk? Dat is een met rijshout en stenen opgehoogde dam door een beekdal of kreek, zodat mensen en vee eroverheen konden lopen. De naam Spijkenisse is daarvan afgeleid. Mooi hè?"

Verder lezen

Theo Spek schreef samen met Hans Elerie het boek 'Van Jeruzalem tot Ezelakker. Veldnamen als levend erfgoed in het Nationaal Landschap Drentsche Aa'. euro 39,95 Uitgeverij Matrijs. Utrecht. 352 blz.

Zelf namen toevoegen

Op www.leestekensvanhetlandschap.nl is informatie te vinden over de betekenis, verspreiding en ontstaansgeschiedenis van de namen van meer dan driehonderd landschapselementen in Nederland. Ze vertellen het verhaal van de rijke verscheidenheid van het Nederlandse landschap en de wisselwerking tussen mens en natuur in het verleden. Veel van deze leestekens zijn nog altijd heel goed herkenbaar in het landschap. U kunt vanaf volgende maand ook zelf nieuwe woorden toevoegen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden