Oude macht lijdt, nieuwe macht leidt

In het najaar van 2006 werd ik in het perscentrum Nieuwspoort hard aan mijn jasje getrokken door Kees Lunshof, de toenmalige commentator van De Telegraaf. Of ik gek was geworden! Ik had geschreven dat een minderheidskabinet nabij was. Volgens Lunshof, die zelden een blad voor de mond nam, was dat complete onzin.

Hij had gelijk, voor het moment. Na het demissionaire minderheidskabinet-Balkenende III, dat toen regeerde met de opdracht nieuwe verkiezingen uit te schrijven, volgde een klassiek meerderheidskabinet, bestaande uit CDA, PvdA en ChristenUnie. Maar zat ik er compleet naast?

Voor mijn waarneming had ik me gebaseerd op uitspraken van de liberaal Gerrit Zalm, minister van financiën, en de christen-democraat Joop Wijn, minister van economische zaken. Zalm vond het wel soepel regeren in zo'n minderheidskabinet: "Ik heb nog nooit zo gemakkelijk mijn begroting en belastingplan door de Kamer gekregen. Hahaha!"

Bij Wijn klonk meer ernst door, toen hij zei: "Door deze manier van politiek bedrijven moet je in alles inhoudelijk sterk zijn. Denken in politieke kongsi's kan dan ook niet, je moeten anderen echt overtuigen. Dat is interessant en spannend." Sterker nog, Wijn zag deze manier van opereren als 'het toppunt van democratie'.

Deze revolutie in het hoofd van een prominent vertegenwoordiger van het CDA, altijd gericht op stabiel bestuur, was spectaculair maar kwam niet helemaal uit de lucht vallen. Na de val van Balkenende II door het afhaken van D66, had de CDA-top al geprobeerd als missionair minderheidskabinet door te gaan tot aan de volgende reguliere verkiezingen, rekenend op steun van de LPF.

Lubbers stak daar als informateur namens de verzamelde staatkundige wijsheid een stokje voor: nieuwe verkiezingen. Vier jaar later nam de CDA-top wraak en kwam er alsnog, onder het ruw terzijde schuiven van Lubbers, een minderheidskabinet van CDA en VVD met gedoogsteun van de PVV, de radicale opvolger van de LPF. Ja, politici zijn net olifanten, ze vergeten niks.

Dat gedoogkabinet was in 2010 de nauwelijks verborgen inzet van de top van het CDA, niet de gedwongen uitkomst na het afstrepen van alternatieven. Al voor de verkiezingen vertelde een vooraanstaand christen-democraat me zonder omhaal dat de inzet zou zijn een minderheidskabinet, dat gedoogsteun zou zoeken bij als het kon D66, als dat niet kon de PVV.

Voor een deel was deze inzet ideologisch gedreven (het CDA omvormen tot een conservatieve kracht op de rechterflank), voor een deel door strategie (de PVV opvreten door ze te committeren).

Dwars door alle partijpolitieke motieven heen dringt zich, acht jaar na de uitspraken van Zalm en Wijn, één onomstotelijk feit op: de Nederlandse politiek heeft in betrekkelijk korte tijd leren omgaan met het fenomeen van minderheidskabinetten. Destijds nog een vreemd Scandinavisch verschijnsel, dat de Telegraaf-commentator met afgrijzen vervulde, nu al bijna de gewoonste zaak van de wereld.

Deze ontwikkeling heeft de oriëntatiepunten in politiek Den Haag veranderd. Harde machtspolitiek op basis van enigszins coherente coalities met strakke regeerakkoorden, is ondergeschikt geworden aan gewiekst en pragmatisch opereren. Daarmee is ook de ideologie als drijfveer in betekenis afgenomen. Het programma waar rechts Nederland de vingers bij zou aflikken strandde al na anderhalf jaar, net als de droom van de CDA'ers Verhagen en Hillen land en partij in conservatieve richting te duwen. Op de andere flank is van het idee van linkse samenwerking, gericht op meerderheidsvorming, niets meer over. Amsterdam staat symbool voor het einde van deze droom. De SP is zonder scrupules in het gat gedoken dat PvdA en GroenLinks in de formatie lieten vallen. Aan het Binnenhof is de rivaliteit tussen de drie partijen altijd sterker geweest dan de wil tot samenwerken.

De tegenstelling tussen oude macht, die het moeilijk heeft, en nieuwe macht, die mooie tijden beleeft, zoals D66 en SP in Amsterdam en D66, SGP en ChristenUnie aan het Binnenhof, heeft aan gewicht gewonnen. Niks mis mee. Oude macht gaat rotten. Wisseling van de wacht is gezond in een democratie.

Met de snelle gewenning aan minderheidskabinetten is het machtsmotief allerminst verdwenen. Let op D66 dat hard bezig is de droom van oprichter Van Mierlo te verwezenlijken: de spilpositie in de Nederlandse politiek.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden