Oud zeer

Het aantal vitale ouderen groeit en dus valt daar wat te halen. Toch? Nee, zegt oud-hoogleraar Braam. In werkelijkheid slaat de sterfte voor velen vroeg toe en zijn de inkomens krap. Tijd voor actie, van ouderen zelf.

'Beschamend, deze bezuinigingen op de zorg voor hulpeloze mensen." Geert Braam (82) uit de Twentse gemeente Borne heeft geen goed woord over voor de 113 miljoen euro bezuiniging op het gehandicaptenvervoer die definitief doorgaat per 1 januari. Deze week gaf het gerechtshof in Den Haag toestemming. Het betekent dat kinderen en volwassenen met een verstandelijke en/of lichamelijke beperking niet altijd nog naar de dagbesteding kunnen gaan omdat ze het geld niet hebben om een eigen bijdrage te betalen voor het vervoer. "Ik zag zo'n busje altijd als iets waar we als Nederland trots op mogen zijn. Nu breken we het af.

En dit terwijl er geld zat is, constateert prof. dr. Braam, emeritus hoogleraar sociologie aan de Universiteit Twente. "Nederland is een onvoorstelbaar rijk land. Een voorbeeld: er rijden hier 8 miljoen auto's rond, wat een kapitaal vertegenwoordigt van 80 miljard euro, en daarvan valt 20 procent onder de duurdere auto's. Daar kun je meer belasting over heffen. In plaats van ruig te bezuinigen op de AWBZ en de thuiszorg, dat vooral ouderen, chronisch zieken en gehandicapten treft."

Nederland telt momenteel zo'n 2,5 miljoen 65-plussers. En dat aantal zal jaarlijks stijgen en daarom moet er langer worden doorgewerkt en de pensioenen versoberd worden, klinkt het in Den Haag al jaren. "Maar politici praten nooit over de ziekte en sterfte die bij uitstek bij deze bevolkingsgroep horen. Dat begint al bij 55-plussers: 14 op de 100 mannen in Nederland overlijden nog voor hun 65ste levensjaar. Van de 65-jarigen is 28 procent na tien jaar gestorven. Bij vrouwen liggen deze percentages iets lager. We worden gemiddeld 80. Ruwweg 60 procent van de mensen haalt deze leeftijd niet."

Braam wil maar zeggen, we mogen in Nederland steeds ouder worden met z'n allen, maar dat zal altijd gepaard gaan met gebreken, en zo hard gaat die stijging nu ook weer niet. Daarom is hij ook tegen verhoging van de AOW-leeftijd. "Dat is een pure bezuiniging, mensen gaan toch niet langer doorwerken. Veel ouderen genieten maar kort van hun pensioen, daar hoor je niemand over. Hetzelfde geldt voor het verlagen van de pen-sioenuitkeringen. Er wordt herstel beloofd als de fondsen meer in kas hebben. Maar na drie jaar van stagnatie zijn er 300.000 ouderen gestorven. Die kunnen dus niet van dat herstel profiteren. Hoezo Zwitserlevengevoel?"

En het optimistische bericht, eerder deze week in Trouw, dan? Het gemiddelde inkomen van 65-plussers is tussen 1990 en 2010 sterker gestegen dan dat van jongere mensen, meldde het Sociaal en Cultureel Planbureau. Naast een hogere AOW hebben ze vaker een aanvullend pensioen. Dan gaat het toch de betere kant op voor de ouderen? Braam: "Maar het armoedepercentage bij ouderen is nog altijd 2,6 procent. Dat noemt het SCP een gering percentage, maar vergeten wordt dat het om ongeveer 60.000 ouderen gaat. Leg je de inkomensgrens nog iets hoger, dus tot het een niveau van een schamel pensioen met maximaal 250 euro erbij, dan gaat het om 430.000 huishoudens, onder wie veel alleenstaande vrouwen."

Helemaal van de gekke vindt hij het voorstel dat directeur Paul Schnabel van datzelfde SCP onlangs deed. "Die zegt dat ouderen zelf wel extra zorg kunnen inkopen door dat te financieren uit de overwaarde van hun huis." Deze week voegde een aantal lobbyclubs zich achter dit idee van zorgsparen. Braam: "Ruim de helft van de ouderen heeft geen eigen huis. Van de 75-plussers heeft slechts 36 procent een eigen huis. Suggesties om zorg uit eigen overwaarde te betalen, zijn zeer onzorgvuldig."

Natuurlijk, de rijkere ouderen hebben niets te klagen. Ook Braam en zijn vrouw hebben het goed, al zijn er wel veel gezondheidsklachten. "Maar in het algemeen worden de meeste ouderen neerbuigend behandeld. Ze kunnen niet werken of extra inkomsten verwerven, ze kunnen hun problemen niet oplossen en zijn volkomen afhankelijk van de zorg. Politici hebben daar veel te weinig oog voor." Is een ouderenpartij daar misschien het antwoord op? Valt er wat te verwachten van de 50Plus-partij in de Kamer? "De ervaringen met politieke partijen voor ouderen internationaal zijn slecht. Het lukt nergens echt goed. Maar misschien bij ons nu wel. Het begin is er, het veroorzaakt misschien een impuls."

Het liefst zou Braam willen dat er vanuit de ouderen zelf, van onderop, beweging komt. Een soort sociale beweging. "Maar die ontstaat meestal vanuit studenten, dat lukt ouderen niet. Terwijl ze wel invloed zouden moeten hebben, want ze zijn met veel." En de ouderenbonden dan, die vormen met hun 600.000 leden toch ook een partij die kan meeblazen op het politieke strijdveld?

"Er zitten veel oud-bestuursleden, ex-burgemeesters bijvoorbeeld, in de centrale overlegorganen van de ouderenbonden. Die hebben hun hele leven doorgebracht in bestuurlijke circuits en die voelen niet veel voor echte actie. Wel vergaderen ze af en toe in nette kamertjes in Den Haag.

"Mijn indruk is dat de ouderenbonden heel veel goeds doen op het lokale vlak. Daar blijven ze ook wel een rol spelen op het gebied van gezelligheid of belangenbehartiging. Soms zijn ze politiek actief. Maar de centrale bonden hebben geen duidelijke doelstelling, ze maken geen vuist. Je moet oneliners bedenken. Niet zeggen: 'De koopkracht van ouderen mag niet achteruitgaan'. Dat is veel te zwak. 'Handen af van de koopkracht' of 'Koopkracht sterk achtergebleven', klinkt al beter.

"De invloed van de ouderenbonden is te klein. Ze moeten veel feller actievoeren. Staken kunnen ouderen niet. Maar ze kunnen met behulp van de achterban wel de straat op. De kamer van de minister blokkeren met rolstoelen en rollators desnoods. Of Kamerleden bombarderen met mails en twitterberichten. In 1996 lukte het ouderen ook om in actie te komen. Toen was er een grote protestbijeenkomst in het PSV-stadion in Eindhoven, waar duizenden ouderen protesteerden tegen de verlaging van de AOW. Het kan dus wel."

En ziet de oud-hoogleraar, die regelmatig over de vloer komt bij de Anbo, de Unie KBO en de PCOB, om daar lezingen te houden en te discussiëren met de leden, van die kant al enige actiebereid ontstaan? "Het rommelt hier en daar en sommige KBO-bonden pakken het nu wel op. Die zeggen: 'Het kan zo niet langer'. Het bewustzijn moet ook doordringen bij de mensen zelf. Een heleboel ouderen zijn tevreden, omdat hun referentiegroep de eigen ouders zijn die het veel slechter hadden."

Het belangrijkste is dat er leiders van buiten de bonden opstaan, die de ouderen wakkerschudden, zegt Braam. Komen die logischerwijze niet uit de hoek van de babyboomers, de nieuwe ouderen? Oud-studentenleiders misschien? Braam: "Vergis je niet, de babyboomers hebben het de afgelopen jaren ook voor hun kiezen gekregen. De vut is afgeschaft, terwijl ze daar wel op hadden gerekend. Die zijn misschien al plat geslagen. Of degenen die er plotseling uitgeknikkerd zijn op hun werk. Die voelen zich afgewezen."

Wat hem ook zorgen baart, is dat de ouderen en jongeren tegen elkaar uitgespeeld worden. "Je kunt jongeren opstoken en dan krijg je vanzelf de clash. Natuurlijk stijgen de kosten van de vergrijzing en betalen jongeren daaraan mee. Maar ze moeten zelf later ook van de voorzieningen kunnen profiteren. Er wordt nu gesteld dat de huidige jongeren over dertig jaar minder pensioen krijgen, maar hoe reëel is die voorspelling? Dat geldt ook voor stijging van de ziektekosten. Het Centraal Planbureau is op dit punt wijs genoeg ietwat voorzichtiger geworden."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden