Oud mozaïek, geplakt met nieuwe lijm

Nep | Een van de topstukken van het Museum Volkenkunde in Leiden is een vervalsing, concludeert conservator Martin Berger.

Honderdduizenden bezoekers hebben de afgelopen decennia voor het kunstwerk gestaan. Bewonderend bestudeerden ze de met turquoise mozaïeksteentjes ingelegde schedel, een van de pronkstukken van het Museum Volkenkunde in Leiden. Maar wat blijkt? Het is een nepperd.

In 2010 kreeg conservator Martin Berger een telefoontje. Aan de andere kant van de lijn klonk een collega uit Marseille, die hem opmerkelijk nieuws ter ore bracht. Uit onderzoek was gebleken dat de schedel in het Franse museum, die sterk lijkt op het blauwe kunstwerk dat het Museum Volkenkunde in 1963 voor twintigduizend dollar kocht, minder echt was dan gedacht.

Tot dan toe gingen de kunstexperts ervan uit dat de met steentjes ingelegde schedels stamden uit de bloeitijd van de Mixteken, een honderden jaren oud Mexicaans volk vergelijkbaar met de Azteken en Maya's. In de eeuwen voor de komst van Columbus versierden de Mixteken schedels, die ze vervolgens bewaarden in hun grafkelders.

"Het balletje ging rollen omdat de Fransen die schedel kregen uit een privécollectie", zegt Berger. "Tijdens de schenking gaf de gever te kennen altijd getwijfeld te hebben over de echtheid van het stuk. Zodoende zijn ze een studie gestart, et voilà."

De schedel en mozaïeksteentjes bleken echt. Maar de lijm stamt uit de vorige eeuw, het gebruikte plaksel hadden ze honderden jaren geleden nog niet. Ook is het gebit vals: het is te goed bewaard gebleven voor een schedel die eeuwenlang onder de grond heeft gelegen.

Naar aanleiding van de telefonische mededeling reisde Berger samen met zijn Nederlandse collega's en de schedel af naar Parijs. "In hetzelfde laboratorium als waar de eerste schedel is geanalyseerd, ontdekten wij dat ook de onze moderner was dan we tot dusver dachten."

Een teleurstelling? Nee, zegt de conservator stellig. "Integendeel juist, het heeft een bizar verhaal opgeleverd. En dat is precies wat musea willen: verhalen vertellen. Het blijft een van onze topstukken, de schedel gaat zeker niet de prullenbak in. Wel hebben we het bordje aangepast."

Fröbelende tandarts

Berger vermoedt dat het kunstwerk afkomstig is van een Mexicaanse tandarts, van wie bekend is dat hij samen met zijn vrouw schedels opgroef en decoreerde. "Lijp toch? Ik voelde me net als Sherlock Holmes en Indiana Jones toen ik op zoek ging naar de maker van onze schedel. Waarschijnlijk is de tandarts inmiddels overleden, maar zijn nakomelingen zou ik uit pure fascinatie graag bezoeken."

De tandarts is zeker niet de enige geweest die vervalste schedels verkocht, weet Berger. In de jaren veertig en vijftig van de vorige eeuw werden archeologische plaatsen in Mexico veelvuldig geplunderd. "Met name in de VS was kunst van volken als de Mixteken in trek, wat het een lucratieve handel maakte."

Ook de toenmalige directeur van het Leidse museum was verzot op dit soort werken. "Waar normaliter de conservator kunst aankoopt, is deze schedel binnengekomen via hem. Van een voormalige conservator, die inmiddels net als de directeur overleden is, hoorde ik dat de laatste bezeten was van het blauwe kunststuk. Hij moest en zou het hebben."

Zou de directeur zich omdraaien in zijn graf? "Ik betwijfel het. In die tijd was het veel makkelijker om musea op te lichten. Nu is de controle strenger en hebben we bovendien allerlei nieuwe technieken om uit te sluiten dat het om een nepperd gaat. Hoewel de meeste er schimmig en afhoudend over doen, heeft bijna ieder museum fakes in zijn collectie."

Bovendien, stelt Berger, is het stuk maar deels vals. "Het is uniek archeologisch materiaal, zowel de schedel als de schelpensteentjes. Alleen hebben de Mixteken ze er niet zelf opgeplakt. Is dat nou zo erg?"

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden