Interview

Oud-CPB-directeur Teulings pleit voor hogere pensioenen en lonen

Medewerkers van Ikea protesteerden in 2014 tegen het uitblijven van loonsverhoging. Volgens Teulings kunnen bedrijven best genoegen nemen met minder winst om ruimte te maken voor loonsverhoging.Beeld anp

Het kabinet-Rutte II staat bekend als een regel­machine. De zorg, het werk en de pensioenen moesten anders. Maar is de economie er sterker door geworden? Econoom Coen Teulings relativeert de ijver van het kabinet. "Als je niks doet, gaat het verkeerd, maar als je te veel doet ook. Laat die enorme dadendrang maar achterwege."

De crisis heeft in de afgelopen vier jaar plaatsgemaakt voor licht herstel, al blijft de groei van de werkgelegenheid achter. Teulings is kritisch over de aanpak van premier Mark Rutte en vice-premier Lodewijk Asscher. Hij was er vlakbij toen Rutte en Asscher aan hun klus begonnen. Tot mei 2013 was Teulings ­directeur van het Centraal Planbureau. Hij vindt dat er te veel is bezuinigd en ziet een aarzelende houding tegenover Europa.

Nu het kabinet de laatste maanden ingaat en de verkiezingen naderen adviseert Teulings een heldere koers te varen over Europa en de burger meer zekerheid te bieden in de vorm van hogere pensioenen en lonen. "De gevestigde politiek kan zich een korting op de pensioenen niet veroorloven", zegt de hoogleraar in Cambridge en Amsterdam. "Het wegnemen van onvrede is politiek en economisch van belang."

Wat is een geslaagde actie van dit kabinet en wat is er mislukt?
"De bezuinigingen hebben de crisis waarin ­Nederland nog zat dieper gemaakt dan nodig. Het is doorgeschoten voorzichtigheid. Iedereen begrijpt dat je niet meer geld kunt uitgeven dan er binnenkomt, maar wat wij doen is veel te veel sparen en dat schaadt de werkgelegenheid. De roep om bezuinigingen en de ­crisis rond Griekenland hebben ook in Europa geleid tot ontwrichting en wantrouwen.

"De reorganisatie van de zorg was dringend nodig. Het is niet populair maar moest wel ­gebeuren. De kosten waren onhoudbaar. De decentralisatie van taken van het Rijk naar gemeenten is een middel om het goedkoper te maken. Dat gaat nu met vallen en opstaan, maar het is onontkoombaar. Dat heeft het ­kabinet goed gedaan."

Even was er vorig jaar 2 procent groei, nu zakt het weer terug. Hoe kan dat?
"Eigenlijk zou je na zo'n diepe recessie een paar jaar 3 procent groei willen zien. Maar er is onzekerheid in Europa, onder meer door het vertrek van de Britten uit de Europese Unie. Zolang die niet verdwijnt, zie ik geen stralend zonnetje. Ik verwacht dat de groei de komende jaren tussen 1 en 2 procent schommelt."

Wat moet er gebeuren om dat te veranderen?
"Na de Brexit heeft premier Rutte onverkort zijn steun uitgesproken voor het lidmaatschap van de Europese Unie. Dat was voor het eerst. Regeringsleiders, dus ook Rutte, moeten helderheid verschaffen over waar zij naartoe willen. Als politici als Rutte en ook Sybrand Buma van het CDA wel in Europa willen blijven maar permanent kritiek uiten, vraagt de kiezer zich op een gegeven moment af waarom wij nog lid zijn van de EU. Het voedt wantrouwen.

"Europa is een ingewikkeld compromis tussen lidstaten en dat ziet er nooit mooi uit, maar je moet weer verder. Het zou goed zijn als Europese politici leiderschap tonen en gezamenlijk een globale koers uitzetten voor de EU. Dat moet komen van de grote landen en mijn vertrouwen in Merkel is erg groot, maar Rutte kan er een bijdrage aan leveren."

Een ambtelijke studiegroep adviseert politieke partijen in de aanloop naar verkiezingen. Bezuinigen is steevast het advies, maar plots kwam de boodschap dat er niet gesneden hoeft te worden in de uitgaven. Wat vindt u?
"Ik hoop dat een volgend kabinet het advies ruim interpreteert, maar ik verwacht er niet veel van. De afgelopen vijf jaar is een restrictief beleid gevoerd bij de begroting en de pensioenen. We sparen ons drie slagen in de rondte.

"Ik denk dat het goed is als het tekort van de overheid wat oploopt. Het Europese stabiliteits- en groeipact zegt tegen landen dat het tekort structureel niet hoger mag zijn dan 3 procent van het bruto binnenlands product. Dat is veel te strikt. Veel landen houden zich er niet aan, dus in feite is het een dode letter en dat is maar goed ook. Maar Nederland heeft zich sterk aan deze norm gecommitteerd en ik ga ervan uit dat dit ook de komende periode een politieke realiteit is.

"Waar wel iets aan kan gebeuren, is het ­tekort bij de pensioenen. Een aantal fondsen dreigt de uitkeringen volgend jaar niet te indexeren of zelfs te verlagen. Pensioenfondsen zitten krap bij kas door de lage rente. Die situatie is in de loop van deze kabinetsperiode duidelijk geworden en ik denk dat de rente de komende vijftien jaar laag blijft. Daarom moet je niet wachten, maar nu ruimte creëren. Zet een paar verstandige mensen bij elkaar om een voorstel te bedenken. Wij hebben een solide pensioenstelsel en dan is het heel moeilijk uit te leggen dat er in de pensioenpot nog meer gespaard moet worden en dat er niet geïndexeerd kan worden. Wij hebben een kapitaalstelsel: de premies die vandaag worden betaald, worden gespaard en belegd en leveren later een pensioen op. Met de huidige rente is er weinig rendement. Mijn advies is: maak er iets meer een omslagstelsel van: geef een deel van de premies van vandaag uit aan de pensioenen van nu."

Komen de jongeren die straks met pensioen gaan dan niet in de problemen?
"Nu meer uitkeren is mogelijk. Als wij te weinig zouden sparen, zou de rente hoog zijn. De rente is laag, dus we sparen eerder te veel. Dat is economische logica. Bovendien is deze koerswijziging politiek en economisch belangrijk. De onvrede golft over de wereld. Mensen zijn ontevreden over het economisch beleid en dat uit zich in aanhang voor de Alternative für Deutschland, Marine Le Pen en bij ons Geert Wilders. Ik heb er eerlijk gezegd wel begrip voor. De gevestigde politiek kan zich een korting op de pensioenen niet veroorloven. En de onrust is slecht voor de economie. Rust en zekerheid leiden tot vertrouwen en groei."

Wat ook voor onzekerheid zorgt, is de groei van het aantal flexbanen. Minister Lodewijk Asscher (sociale zaken) zegt dat er nog wat meer tijd nodig is voordat zijn wet leidt tot meer vaste banen. Is dat zo?
"De cijfers laten zien dat het aantal flexcontracten toeneemt. Het probleem is niet opgelost. Een werkgever en een werknemer die een relatie willen aangaan, kunnen dat op verschillende manieren doen: een vast dienstverband, een tijdelijk contract of de werkgever kan iemand als zelfstandige zonder personeel (zzp'er) inhuren. Bij die keuze kijken zij ­hoeveel belasting er betaald moet worden.

Zij komen vaak uit bij een zzp'erschap.
"Het werknemerschap is te onaantrekkelijk geworden. Maar er is geen aanleiding om te denken dat de status van werknemer in het museum thuishoort. Die status heeft grote praktische voordelen. De groei van het aantal zzp'ers is namelijk een schijnbeweging en typisch Nederlands verschijnsel. Het heeft niets te maken met ondernemerschap maar alles met sociale wetgeving.

"Drie factoren bepalen of iemand in vaste dienst wordt genomen. Als eerste hoeveel belasting moet er worden afgedragen. Als tweede het risico dat de werknemer ziek wordt en het loon twee jaar moet worden doorbetaald. En als derde de moeite die het kost om iemand eventueel te ontslaan, want oudere werknemers worden nog steeds stevig beschermd. Op een of andere manier moet er in de fiscaliteit en in de wetgeving iets veranderen waardoor het werknemerschap weer aantrekkelijk wordt. Hoe dat opgelost moet worden is een kwestie van maatwerk."

Vorige week sprak de Tweede Kamer over de ­lonen van werknemers. Moeten die omhoog en zo ja, welke bijdrage kunnen Rutte en Asscher daaraan leveren?
"Ja, die lonen moeten omhoog. Klaas Knot, de president van De Nederlandsche Bank, heeft dat eerder ook al gezegd en ik vind het moedig dat hij stelling neemt.

"De overheid heeft een grote invloed op de lonen door de ambtenarensalarissen te verhogen. De kosten daarvan vallen reuze mee, want een deel krijg je gewoon terug in de vorm van belastinginkomsten. Als de lonen van het overheidspersoneel omhooggaan, gaat het bedrijfsleven vanzelf mee en dat levert ook weer extra belasting op.

"Het gaat ten koste van de winst van bedrijven, maar dat kan best. De arbeidsinkomensquote, het deel van de winst in bedrijven dat naar de lonen gaat, is de afgelopen jaren stevig gedaald. Er is niks mis met winst, maar die hoeft niet te hoog te zijn.

"Het zou ook helpen om de sfeer in Nederland te verbeteren. Iedereen ziet de onvrede. De economie herstelt, maar mensen hebben vaak niet het idee dat zij daar zelf iets van merken. Dat is een bedreiging voor de politiek en ook voor de economie. Een helder verhaal over Europa en de economie zou enorm helpen om vertrouwen en rust te brengen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden