Oud bos krijgt nieuw leven

Er werden havens nagebouwd, ingenieurs deden er hun proeven. Maar de moderne tijd haalde hen in. Maar hun Waterloopbos herleeft als rijksmonument.

CHARLOT VERLOUW

Dat een projectontwikkelaar hier in Marknesse ooit bungalows neer wilde zetten is moeilijk te geloven. Een felblauwe trapleuning, die gewoon maar ergens begint en eindigt, herinnert aan een kunstexpositie die hier ooit plaatsvond. Verroeste ijzeren constructies zijn constant in gevecht met de natuur. Het voormalig Waterloopkundig Laboratorium 'De Voorst', omgedoopt tot het Waterloopbos, lijkt wel een sprookje, zelfs in het prille voorjaar. Het bos mag zich voortaan rijksmonument noemen.

In het laboratorium, geopend in 1951 als vestiging van het Delftse Waterloopkundig Laboratorium, werd met schaalmodellen van havens, rivieren en kusten onderzoek gedaan naar de loop van het water. Nu gebeurt dat met computers, maar de ingenieurs van het Waterloopkundig Laboratorium gebruikten balletjes en papiersnippers. Gekleurde steentjes gaven aan wat er met de bodem gebeurde. De haven van Rotterdam, de Deltawerken, het Noordzeekanaal, maar ook havens in Lagos en Libië zijn hier op schaal nagebouwd om onderzoek te doen naar de loop van het water. Het hele bos ligt vol modelplaatsen, de een het formaat van een kleine speeltuin, de ander zo groot als een half voetbalveld. Hier stonden ooit metershoge stellages, om de stromende papiertjes en balletjes van boven te fotograferen, die nu aan geen enkele arbo-voorwaarde meer zouden voldoende. De voorloper van de drone, zullen we maar zeggen, met consequent de schoenen van de fotograaf in beeld.

Het bos was ideaal voor het laboratorium: een verval van 4,5 meter, een keilemen grond die bijna geen water doorlaat, veel water en weinig wind. Op de meer dan dertig modelplaatsen hebben minstens tweehonderd onderzoeken plaatsgevonden.

undefined

Overwoekerd

In 1996 verliet de laatste ingenieur het bos, dat in verval raakte. Het water verdween, op sommige plekken groeiden zelfs duinplanten. De verlaten watermodellen raakten overwoekerd. Natuurmonumenten kreeg het bos in 2002 in zijn bezit en begon met restaureren. Het herstel van de watertoe- en afvoer en het zichtbaar maken van negen modellen duurden tweeënhalf jaar.

Nu het bos een rijksmonument is, kan er meer gerestaureerd gaan worden. Tien modellen die een goed beeld geven van de verschillende onderzoeken die in het bos zijn gedaan zullen worden gerestaureerd. In sommige gevallen zal dat ten koste gaan van de natuur. Een imposante boom die in gevecht is met een muurtje, de wortels wringen zich sierlijk door de stenen, zal waarschijnlijk het veld moeten ruimen. Boswachter Norbert Kwint geeft toe: "Dat zal wel een beetje pijn doen, ja." Modellen die in zeer slechte staat zijn of waar weinig meer van over is, zullen worden overgelaten aan de natuur.

Met een beetje fantasie zie je de medewerkers nog lopen door het bos. Jongens die met water en zand spelen, omschrijft Kwint de ingenieurs en medewerkers grappend. Maar zo'n model was niet zomaar gemaakt. "We deden jaren over het bouwen en ijken van het model van de Libische haven Marsja el Brega", geeft Abe Hoekstra als voorbeeld. Hij is een van de tien oud-medewerkers die rondleidingen verzorgen door het bos. Kwajongens waren het wel. Van oude flessen werden fazantvallen gemaakt en ook de snoeken uit de aan- en afvoersloten vonden gretig aftrek. "Ik heb hier goed leren schaken." Hij herinnert zich de tijd nog levendig. Het gebrek aan telefoons werd creatief opgelost. "Elke ingenieur had een morsecode. Werd er voor hem gebeld, galmde zijn code door elektrische scheepshoorns over het terrein. Het toeterde dus de hele dag door, ik hoor ze nu nog."

Maar de geschiedenis van het laboratorium en de restanten van de oude modellen zijn niet de enige trekpleisters. De aanvoer en vermenging van verschillende soorten grond maken het Waterloopbos een bijzondere biotoop. De tongvaren, een felgroene plant die opvalt tussen het grijs en het grauw, is in het Waterloopbos niet zeldzaam zoals in de rest van Nederland. Reeën, hazen, otters, vossen, hermelijnen en boommarters horen tot de bewoners. De wortels van de bomen bevinden zich door de harde ondergrond aan de oppervlakte, ze kronkelen als inktvistentakels over de grond. Het bos telt wel honderd soorten mos, kent een rijke fauna aan libellen en vlinders en is een bijzonder vruchtbaar gebied. De bomen groeien hard. Kwint vouwt zijn armen om een beuk. "Dit is een enorme boom voor zo'n korte tijd."

undefined

Voor altijd

Het Waterloopbos staat voor een grote uitdaging. "De waterloopkundige modellen werden gemaakt voor een korte periode, een rijksmonument is voor altijd. We moeten een balans bewaren tussen cultuurhistorie en natuurwaarde", zegt Kwint. Er zullen bomen opgeofferd moeten worden om de modellen mooi in beeld te brengen. Er is meer mogelijk dankzij de nieuwe status: er komt een grotere parkeerplaats, een nieuw bezoekerscentrum en een horecagelegenheid. Ook komt er een watermodel voor kinderen om op te spelen en een uitkijktoren. Nu al trekt het bos jaarlijks honderdduizend bezoekers die genieten van de natuur en zich vergapen aan de mysterieuze waterloopkundige modellen.

Abe Hoekstra is niet sentimenteel. Hij is blij met elk model dat overeind blijft. "We hebben het bos eigenlijk altijd te leen gehad, de natuur mag het nu grotendeels weer terug hebben."

undefined

Subsidies voor onderhoud

Een rijksmonument is een gebouw of object dat vanwege de schoonheid, betekenis voor de wetenschap of vanwege de cultuurhistorische waarde van groot belang is voor Nederland. Omdat er erg veel rijksmonumenten zijn, is de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed spaarzaam met het aanwijzen van nieuwe monumenten. Dat maakt de benoeming van het Waterloopbos extra bijzonder. De nieuwe status betekent toegang tot onderhoudssubsidies van het Rijk.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden