'Otto Frank leidde een dubbelleven'

Vier jaar geleden publiceerde de Britse Carol Ann Lee een, kritisch ontvangen, biografie van Anne Frank. Nu heeft ze een boek over Otto Frank geschreven.

Sinds drie jaar leeft ze in Nederland. Ze heeft een Nederlandse man, met wie ze een tweejarig zoontje heeft en ze bewoont een kleine verdieping in Amsterdam-Oost. Carol Ann Lee (1969) is Engelse van geboorte. Vier jaar geleden verscheen van haar hand een biografie van Anne Frank onder de titel 'Pluk rozen op aarde en vergeet mij niet, Anne Frank 1929-1945'. Een bijna dwaze onderneming als je bedenkt hoeveel er over Anne Frank is geschreven. Maar een biografie, die was er nog niet. Want hoe schrijf je een biografie van iemand die zo jong is gestorven en die ook nog jarenlang in een kleine ruimte heeft moeten leven?

De Nederlandse kritiek was niet mals: Lee's boek was een grote verzameling van niet zelden triviale details waarin iedereen die Anne Frank zelfs alleen maar een hand had gegeven onder de loep werd genomen. Maar nieuwe inzichten leverde de hele exercitie niet op, luidde het verwijt, en stilistisch stelde het ook al weinig voor. Maar Lee liet zich niet uit het veld slaan. Ook niet toen kort na haar boek een tweede biografie van Anne Frank verscheen, ditmaal van de Oostenrijkse Melissa Müller -en Müller kon pronken met de spectaculaire vondst van vijf nieuwe pagina's uit Anne's dagboek.

,,Dat mijn boek toen niets nieuws bevatte is waar. Maar ik was destijds ook niet op zoek naar iets sensationeels. Eigenlijk was ik enorm naïef toen ik de Anne Frank-biografie schreef. Maar ik was zes toen ik voor het eerst iets over haar las en ik ben er sindsdien mee bezig gebleven, las alles wat los en vast zat. Ik was vastbesloten een boek over haar te schrijven. Maar ik schreef het uiteindelijk vooral voor mezelf, want er wás nog helemaal geen biografie van Anne.''

,,Toen ik contact legde met Buddy Elias, de voorzitter van het Anne Frank-Fonds in Basel en neef van Otto Frank, hoorde ik voor het eerst dat er nóg iemand bezig was met een biografie. Dat was Melissa Müller. Dat kwam voor mij als een grote verrassing. Jarenlang was er niets en plotseling... Het is net als met de bus: je wacht er eindeloos op en dan komen er ineens twee tegelijk.''

,,Dat van die ontbrekende pagina's uit het dagboek wist ik. Dat had ik van Buddy ook al vernomen. En het zou me niet verbazen als er nog meer ontbrekende pagina's zouden opduiken. Ik ben in Otto's huis geweest, lang na zijn dood in 1980, toen er nog steeds werd opgeruimd. Ik trof er dozen vol papieren aan waar nog niemand een blik op had geworpen.''

In uw eerste boek had u geen theorie over het verraad.

,,Nee. Ik was er eerlijk gezegd toen ook niet in geïnteresseerd, ik kon me niet voorstellen dat daar nog iets nieuws te vinden zou zijn. Ik heb de bekende verklaring van Victor Kugler, Otto's rechterhand in de firma, opgenomen die spreekt over de magazijnchef Willem van Maaren. Er zijn twee politie-onderzoeken geweest, die jaren uit elkaar lagen en die beide, geloof ik, niet de vraag stelden wie nu het Achterhuis heeft verraden, maar die beide tevergeefs probeerden te bewijzen dat Van Maaren de dader was.''

Müller meende dat het de schoonmaakster Lena was geweest.

,,Dat was voor mij om allerlei redenen altijd al een stomme theorie geweest. Het beslissende telefoontje naar de Gestapo is niet door een vrouw gepleegd.''

U bent op een heel ander spoor gekomen.

,,Na eindeloos lang zoeken, ja. De naam Ahlers was nog nergens opgedoken. Ik vond een notitie waarin Otto Frank erover spreekt dat hij bijna was verraden door een voormalige werknemer. Een naam noemde hij niet. Maar toen ik in september 2000 bij Buddy Elias verbleef, waar heel veel van Otto's correspondentie ligt, zei hij tegen me: 'Ik heb nog meer brieven gevonden'. De meeste waren in het Nederlands en Buddy kan geen Nederlands lezen. Daar vond ik die brief van Otto Frank waarin alles over dit verraad stond en waarin de naam van Ahlers genoemd wordt. De brief ging over de poging van Jansen in 1941 om Frank te verraden en hoe Ahlers dat verhinderde. Ik had toen nog niet door dat dit me naar het uiteindelijke verraad in 1944 zou leiden en Frank chantabel was.''

,,Enige weken later vond ik via een familielid van Ahlers een brief die Ahlers in 1964 aan een journalist had geschreven, waarin hij gewag maakte van Franks leveranties aan de Wehrmacht en van zijn 'spelletjes met Gies' bij het ariseren van zijn bedrijf. Er dook toen voor mij een heel ander beeld van Otto Frank op. In zijn brief schreef Ahlers ook dat hij meer brieven had geschreven over Franks zaakjes met de Wehrmacht en het feit dat Frank tijdens de oorlog ook NSB'ers in dienst had genomen. Hij had die brieven verzonden naar de autoriteiten in Wenen die onderzoek deden naar Karl Josef Silberbauer, de SS-commandant die de arrestatie in het Achterhuis leidde en die in 1964 door Simon Wiesenthal was opgespoord. Ik ben bij het Niod gaan speuren in het dossier van Silberbauer en vond achterin twee brieven van Ahlers. Daarin schrijft Ahlers zelfs dat hij de familie Frank toestond om onder te duiken.''

En u kwam de naam van de beruchte Maarten Kuiper tegen.

,,Voor Ahlers was Kuiper een held, een idool. Ik vond een verklaring van Johannes Kleiman, een vriend van Otto, waarin hij zegt dat Kuiper aanwezig was bij de arrestatie in het Achterhuis. En ik vond in het kadaster dat Kuiper op 3 augustus 1944, een dag vóór de arrestatie, verhuisd was naar het adres dat Ahlers bewoonde in de Euterpestraat.''

Tonny Ahlers was kort voor u zijn naam tegenkwam gestorven. U heeft nog met zijn weduwe gesproken.

,,Twee keer heel kort, bij de voordeur. Ik had bij toeval haar adres gevonden. De eerste keer zei ze dat haar man en Otto Frank bevriend waren geweest. Verder wilde ze er niet over praten. De tweede keer was ze zeer agressief en riep ze dat haar man nooit iemand had verraden en dat de Nederlanders het in de oorlog zo moeilijk hadden, terwijl iedereen altijd maar over de joden sprak. En ze dreigde de politie te bellen als ik haar nog eens lastig viel. Toen ging de deur dicht. Ik stond te trillen op mijn benen.''

Hoe zou u zelf het belang van uw boek omschrijven?

,,In de eerste plaats is met het opduiken van de naam Kuiper nu voor het eerst duidelijk wie er bij de arrestatie aanwezig was. Ten tweede: of Ahlers nu wel of niet de hand heeft gehad in de arrestatie, duidelijk is dat hij een grote invloed heeft gehad op het leven van Otto Frank. Dat is een zeer interessant gegeven dat nog niet eerder was onthuld. Otto Frank leidde praktisch een dubbelleven, hetgeen laat zien in wat voor vreselijke situatie mensen als hij verkeerden.''

De titel 'Het verborgen leven van Otto Frank' verwijst niet alleen naar de oorlogsjaren.

,,Nee. Ik moest mezelf ervoor behoeden volledig op te gaan in de kwestie van het verraad. Dat verborgen leven slaat ook op het feit dat Otto Frank altijd zeer bescheiden was als het over hemzelf ging. Maar in interviews vroegen journalisten altijd maar naar Anne en zelden naar hem.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden