Otter heeft reddende engel nodig

In 1988 uitgestorven in Nederland en inmiddels terug: de otter. Maar zonder verbindingen tussen natuurgebieden zal de geschiedenis zich herhalen.

John Pietersen, boswachter in de Nieuwkoopse Plassen, was nog kind, maar herinnert zich het goed. De provinciale Uitweg was nog maar net aangelegd, toen daar in 1976 de laatste otter van de Nieuwkoopse plassen werd doodgereden. In die tijd waren otters al een zeldzaamheid. "In 1900 waren er veel otters in Nederland, maar het dier werd gezien als een plaag voor de visserij", vertelt hij. "Tot de jaren 60 werden er zelfs vergunningen afgegeven om hem te doden." Toen de laatste Nederlandse otter in 1988 bij Joure onder een auto kwam, was het dier 'definitief' uitgestorven.

Inmiddels is het beeld van de otter veranderd van een lastpak voor de visserij tot een schattig diertje met een vrolijke snuit. In 2002 is de populatie nieuw leven ingeblazen. Dertig Letse en Poolse otters werden uitgezet in Nationaal Park Weerribben-Wieden in Overijssel. De dieren kunnen het hele jaar door paren, dus was de verwachting dat het binnen de kortste keren weer zou wemelen van de otters. Maar hoewel de waterkwaliteit en de visstand enorm zijn verbeterd, is de belangrijkste oorzaak van het uitsterven nog niet verdwenen.

undefined

Weg is mannetjesgraf

De leefomgeving van de otter is nog steeds omringd door autowegen. Als de otter jongen krijgt, gaan deze binnen twee jaar op zoek naar een eigen territorium. Vrouwtjes mogen in de buurt blijven, maar mannetjes moeten een eigen gebied zoeken dat niet overlapt. Omdat het territorium van het dier gemiddeld 10 vierkante kilometer bedraagt, moet de mannetjesotter meestal naar een ander natuurgebied. En dat gaat niet altijd via water of groenstroken. Tachtig procent van de jonge mannetjesotters sneuvelt op een autoweg.

Dit jaar werden er tot nu toe al 21 otters doodgereden. In 2013 waren het er 26. In tien jaar tijd gaat het om 117 aanrijdingen, vooral in noordwest Overijssel (zie kaartje). Er leven momenteel zo'n honderd otters in Nederland, weet boswachter Pietersen."Maar als dit zo doorgaat, zal de geschiedenis zich herhalen."

Aan het begin van dit jaar werd in de Nieuwkoopse Plassen voor het eerst weer een otter gezien, maar een maand later lag het vrouwtje dood langs de A12 richting Gouda, een kleine 15 kilometer van het natuurgebied. Nu lijkt het erop dat twee anderen ook hun geluk hier komen beproeven: er zwemmen een mannetje en een vrouwtje rond. Pietersen ziet de otters in zijn gebied als kroon op zijn werk. "De otter staat als roofdier aan de top van de voedselketen. Als dit dier zich in jouw gebied bevindt, duidt dat op hoge kwaliteit van de natuur."

Maar het aantal otters moet volgens Natuurmonumenten omhoog. Ze is een actie begonnen voor grotere en veiligere leefgebieden en heeft zelfs een ambassadeur voor de otter geregeld: Ferry Weertman, Europees kampioen op de 10 kilometer open water zwemmen. Begonnen bij zwemvereniging De Otters Het Gooi is hij de aangewezen persoon om het dier te promoten. Afgelopen maandag - regen, koud water - begon hij de campagne 'Ik stel me voor... dat ik het overleef', met een duik in de Nieuwkoopse Plassen. Otters zijn vooral 's nachts actief, tussen het riet langs de oevers. Weertman deed 's morgens een rondje, in de regen. Als hij na een half uur uit het water klimt, staat hij meteen op het asfalt: ook het bezoekerscentrum van Natuurmonumenten ligt pal naast een weg. Gelukkig kan Weertman uitkijken.

Natuurmonumenten is niet de enige die zich druk maakt over de otter. Bouwbedrijven als KWS Infrastructuur en Arfman Faunatechniek ondertekenen vandaag samen met verschillende natuurorganisaties een convenant om zich in te zetten voor de otter. "Natuurorganisaties hebben genoeg verstand van otternatuur, maar van wegenbouwers kunnen we dan weer leren hoe we een ottertunnel kunnen bouwen", verklaart collegaboswachter Juriaan van Leeuwen de samenwerking.

Het convenant is onderdeel van de Otter Challenge. Iedereen kan tot 14 december een idee insturen om het dier te redden. Dat kan een inzamelingsactie zijn, maar ook de aanleg van een speciaal otterpark. Als het maar bijdraagt aan het doel om in 2020 de populatie te laten groeien tot duizend otters.

undefined

Rechtszaak

Toch is er volgens Van Leeuwen geen gebrek aan ideeën, kennis of geld. "Wat we nodig hebben is daadkracht bij de overheid. Het is al jaren vijf voor twaalf, maar er gebeurt te weinig."

Die mening deelt het gerechtshof in Den Haag met Van Leeuwen. In een zaak die stichting Das&Boom en Stichting Otterstation Nederland (SON) jaren geleden aanspanden, is zojuist uitspraak gedaan: de staat moet 21 bekende knelpunten aanpakken, binnen een jaar. De helft van de doodgereden otters wordt geraakt bij een bekend knelpunt, zoals de N355 in Leeuwarden. De overheid heeft in afwachting van de uitspraak nog geen maatregelen genomen. Voor Van Leeuwen onbegrijpelijk. "In 2002 zijn de dieren nota bene door de overheid hierheen gehaald. Je kunt ze niet zomaar aan hun lot overlaten."

Dus neemt Natuurmonumenten de taak op zich om de otters tegen het verkeer te beschermen. "Voor mensen is geluk vaak niet te koop, maar voor otters wel", zegt Pietersen. Een eerste crowdfundingactie heeft al een tunnel bekostigd. Straks kunnen otters veilig van de Nieuwkoopse Plassen naar het Schippersgat en de Binnenpolder. Ook het opkopen van grond kan helpen. "In de graslanden rondom het water kunnen de otters zich verplaatsen, zonder auto's", zegt Pietersen terwijl hij naar de grote grasweide achter het water wijst. "Als wij dit kunnen kopen, zijn ze veilig."

Aan de otters ligt het niet. Pietersen: "Ze zijn constant uit op voortplanting. Als de mens zich nu nog inzet voor een beter leefgebied, kunnen we binnen de kortste keren weer genieten van een grote populatie. Deze kroon op ons natuurgebied laten we ons niet zomaar ontnemen."

De visotter: een eeuw geleden nog 'een plaag voor de visserij', nu 'een schattig diertje met een vrolijke snuit'..

undefined

Meer dode otters, ook meer jongen

In totaal komen er dertien soorten otters voor in de wereld. De soort die in Nederland voorkomt, is de Europese otter, ook wel de visotter genoemd (Lutra lutra). Deze leeft vooral in zoet water, maar wordt ook wel gezien langs de kust. Het dier is het grootste lid van de familie der marterachtigen in Nederland. Het mannetje kan tegen de 95 centimeter lang worden, exclusief de staart van 40 centimeter. De vrouwtjes zijn een stuk kleiner.

De otter baart meestal voor het eerst als ze twee jaar is. De worp telt gemiddeld drie jongen. Het lijkt erop dat de otter zich aanpast aan de omstandigheden: als er meer otters sterven, wordt de worp groter, maximaal vijf jongen per keer.

Visotters leven veelal alleen, maar in de paartijd trekken het mannetje en het vrouwtje een tijdje samen op. Zeeotters, die niet bij ons voorkomen, leven meer in sociaal verband: ze haken tijdens het slapen hun klauwtjes in elkaar, zodat ze elkaar niet kwijtraken in de stroming.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden