Ostfriesland: Een unieke orgelstreek

Van het orgelbestand in de Eems-Dollard-regio (Ostfriesland en Noord-Groningen) verscheen een orgelgids, met daarin een overzicht van de belangrijkste instrumenten en een inleiding van de orgeldeskundige Harald Vogel. Verkrijgbaar in een Duitse en een Nederlandse versie bij onder meer Arbeitsgemeinschaft Fremdenverkehrswerbung Ostfriesland, Postfach 1444, D-26605 Aurich (Ostfr.).

WIM SLAGTER

In bijna elke plaats - vaak niet groter dan een paar huizen en een Gaststütte - verrijst een godshuis van indrukwekkende afmetingen, indrukwekkend in elk geval in relatie tot de omvang van het dorp of gehucht. Niet zelden in romaanse of vroeg-gotische bouwstijl, soms met een vrijstaande toren, met grafzerken vol Nederlands-achtige namen rondom de kerk en bijna zonder uitzondering verrijkt met prachtige orgels. Van oud (het instrument in Rysum, ten westen van Emden, dateert uit 1457), via omvangrijk (het Schnitger-orgel in Norden telt 46 sprekende stemmen), tot zeer recent (in Varel bevindt zich een instrument van de Berlijnse firma Schuke uit 1978). Maar ook minder bekende plaatsen verdienen aandacht, te meer omdat juist dáár kerkdeuren openzwaaien die elders gesloten blijven . . .

ENORME STEENKLOMPEN

Neem nu Reepsholt. Met een goede wegenkaart is het te vinden, zo'n tien kilometer ten westen van Jever. De Sankt-Mauritius-Kirche is een van die - excusez le mot - enorme steenklompen, die je niet kúnt missen. Bij een belegering in de vijftiende eeuw stortte de toren in, en in de eeuwen erna werd hij nooit meer herbouwd. Aan de buitenmuren valt de 'tweedelige' bouwwijze op: grote stukken graniet vormen de onderste bouwlaag, bakstenen de bovenste, wat op een langdurige bouwgeschiedenis wijst. In de Dertigjarige Oorlog (1618-1648) ging een groot deel van het interieur verloren, met grote tussenpozen werd dat vervangen of gerestaureerd; een ander altaar was er al in 1648, een nieuwe kansel pas tweehonderd jaar later. Het orgel werd in 1788/89 gemaakt door Johann Friedrich Wenthin uit Emden en bevindt zich, uniek voor dit gebied, waar de meeste orgels aan oost- of westkant zijn geplaatst, aan de noordzijde van de kerk. In de loop der jaren werd er, naar de smaak en de gewoonte van de tijd, wel wat aan het instrument gewijzigd, maar omdat slechts aan vier van de zeventien registers was 'geknoeid', bleef het orgel qua originaliteit en klankschoonheid redelijk ongeschonden. Bernhardt Edskes uit Aargau voltooide een jaar geleden de hoognodige restauratie. Wanneer koster Johannes Sievers de rondleiding verzorgt moet u hem beslist even naar het verhaal van de Pastor vragen, die in 1914 in zijn kerk door een stelende landloper werd vermoord. En dan beweren ze nog, dat er in Reepsholt niets gebeurt.

ORGELMAKER KAYSER

Ook de Sankt-Johannes-Kirche in Waddewarden kreeg eens bezoek van ongenode gasten, die er in 1966 met de meeste pijpen van het rugpositief van het door Joachim Kayser in 1697 gebouwde orgel vandoor gingen. Dat is dubbel jammer, omdat juist dat rugwerk - het gedeelte van het orgel, waar de organist tijdens het spelen met zijn rug naar toe zit - enig in zijn (barokke) soort in dit gedeelte van Duitsland was. Het archief van de kerk wijst uit dat orgelmaker Kayser het niet gemakkelijk had. Zijn beroemde tijd- en vakgenoot Arp Schnitger beschikte over koninklijke privileges in het gebied rond Oldenburg, waardoor het voor de concurrentie niet gemakkelijk was voldoende emplooi te vinden. Dat Kaysers werk wel gewaardeerd werd, blijkt uit een oude oorkonde, waarin staat dat “seiner arbeith halber in guter renome stehe und man sehr wohl mit ihm zufrieden sei”.

De inmiddels geïnteresseerde lezer zou nog naar nabijgelegen plaatsen als Hohenkirchen, Bockhorn (let daarbij eens op het twintigtal fraaie grafstenen uit de zeventiende en achttiende eeuw), Sillenstede of Jade kunnen reizen - bijvoorbeeld per fiets! - maar in feite maakt het weinig uit bij welke koster of pastorie om een sleutel wordt gevraagd, die zonder uitzondering bijna overal wordt afgegeven. Eén dagje aan gene zijde van de grens bewijst dat van een rijk en uniek orgellandschap kan worden gesproken. En - toegegeven - ook de “Winde” en de “sehr grosse Himmel” van Rilke zijn aanwezig, majestueus en indrukwekkend.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden