Orthodoxie is soms gewoon nodig

Enige inbreng van religie is goed om de meest aanmatigende en destructieve economische krachten in bedwang te houden, zei Rowan Williams, de aartsbisschop van Canterbury, in zijn paaspreek. In Amerika gaat de conservatieve schrijver en New York Times-columnist Ross Douthat nog een stapje verder. In zijn boek 'Bad Religion' beweert hij dat de inbreng van orthodoxe geloofsgemeenschappen noodzakelijk is om maatschappelijke excessen te voorkomen.

Volgens Douthat zijn niet de orthodoxen verantwoordelijk voor het ontwrichten van de maatschappij en de politiek, maar juist de 'ietsisten', die met hun persoonlijke religie niet ingebed zijn in historische kaders en christelijke tradities en zich zo meer kunnen laten meeslepen door hun eigen wensen en begeerten.

Douthat meent dat de rivier van de orthodoxie is opgedroogd in Amerika, nu steeds meer mensen de traditionele kerken de rug toekeren. En de zijarmen - de kleine en afwijkende geloofsgemeenschappen - zijn op zichzelf staande poeltjes geworden. Amerikanen geven hun eigen draai aan religie. Oprah Winfrey en Dan Brown hangen een christendom aan dat ver van de orthodoxie is afgedreven. En veel populaire tv-dominees prediken een welvaartsevangelie: God wil dat je rijk wordt.

Door de profeten van zelfontplooiing en de goeroes van zelfliefde, is volgens Douthat in Amerika "een samenleving ontstaan waar trots 'gezond zelfvertrouwen' is geworden, ijdelheid 'zelfverbetering', overspel 'het volgen van je hart', hebzucht en gierigheid 'het leven van de Amerikaanse droom'." De orthodoxie matigt verwachtingen: mensen zijn zondig geboren, neigen naar het kwaad, Gods koninkrijk is niet van deze wereld en wij kunnen Hem met ons verstand niet bevatten. Onze eigen inspanningen zullen het heil niet brengen.

Douthat meent dat Amerika niet langer een christelijk land is, maar een 'natie van ketters'. De ondertitel van zijn boek luidt: 'How we became a nation of heretics'.

En omdat religie een belangrijke rol speelt in de Amerikaanse samenleving, heeft deze ontwikkeling vergaande consequenties voor de politiek. Republikeinen en Democraten verketteren elkaar en de verwachtingen van het heil die presidenten brengen zijn messiaans. Zowel de linkse als de rechtse politiek laat zich inspireren door eenzijdige spiritualiteit met extreme trekjes. Als orthodoxe kerken sterker waren gebleven, was de politiek in Amerika volgens Douthat niet zo verdeeld en waanzinnig als nu.

Ik heb wel sympathie voor zijn stellingname, hoewel ik betwijfel of orthodoxe gelovigen altijd zo genuanceerd zijn. De radicale vleugels, die zich laten meeslepen door religieuze leiders, schaart Douthat onder de ketters. En de positieve invloed van christelijke radicalen - denk aan de Civil Rights movement van Martin Luther King of het verzet tegen de doofpotcultuur rond seksueel misbruik in de katholieke kerk - heeft ook op de traditionele kerk een zuiverende werking.

Nederland is een ander land dan Amerika. Civil religion hier niet zo belangrijk; zelden beroepen politici zich op God. Nederland is wél een land van 'ietsisten', mensen die de kerkgemeenschap mijden, maar er wel een persoonlijk geloof op na houden, met vrij onvoorspelbare definities van het hogere en het doel van hun bestaan.

Volgens Douthat leidt gebrek aan samenbindende religieuze gemeenschappen tot chaos en willekeur. Zou dit ook een rol kunnen spelen bij toenemende intolerantie en politiek ongeduld? Zou het huidige onvermogen van de Nederlandse politiek om een eenheid te smeden te wijten zijn aan het gemis van een samenbindende rivier van orthodoxie, waar mensen inspiratie uit kunnen putten of zich tegen verzetten door tegen de stroom in te roeien? Wij hebben wellicht die rivier nodig, om ons te behoeden voor de excessen waartoe onze ketterse neigingen ons soms willen brengen.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden