Orthodoxe succesformule

Tegen de trend in groeit de vrijgemaakte kerk in Assen. Een wegbezuinigde wijkbibliotheek wordt er omgebouwd tot godshuis. Wat is er gaande?

Een blonde vrouw fietst met haar kind achterop voorbij, maar draait nog net haar hoofd om de dominee te groeten. Ernst Leeftink, predikant in de gereformeerd-vrijgemaakte kerk in de buitenwijk Peelo in Assen, groet opgewekt terug. "Dat is een gemeentelid", legt hij uit. Om eraan toe te voegen: "Dit is echt een dorp, hè."

Niet veel later knoopt hij een onbekommerd gesprekje aan met een jonge moeder die passeert op de stoep, een kinderwagen voortduwend en een kleuter aan de hand. Ook zij is gemeentelid. Zo'n acht procent van de inwoners van Peelo is lid van Leeftinks kerk.

Nog voor de zomer van 2015 komt in deze jarentachtigwijk vol woonerven, aan de rand van Assen, een nieuw kerkgebouw. De wijkbibliotheek, die leegstaat door gemeentelijke bezuinigingen, wordt omgebouwd tot een godshuis en wordt daardoor de vijfde vestiging van de gereformeerd-vrijgemaakte kerk in Assen. De 1,2 miljoen euro die dat kost brengen de bijna zeshonderd leden van de kerkgemeente Assen-Peelo zelf op.

De bouw van een nieuwe kerk in Peelo gaat in tegen de welbekende trend van secularisatie, die volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek in Drenthe het sterkst is. Met de vrijgemaakten in Assen gaat het juist goed. Of beter gezegd: het gaat niet slecht. Het ledenaantal verdubbelde bijna in de afgelopen vier decennia. Dat is atypisch. Want landelijk gezien verliest de vrijgemaakt-gereformeerde kerk (die in 1944 ontstond na een afsplitsing van de 'synodale' gereformeerde kerken) wel degelijk: zo'n vijfhonderd leden per jaar, op een totaal van 120.000 gelovigen. Dat is de negatieve ontwikkeling sinds 2003. Die valt in wezen nog mee als je de vertrekcijfers van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) erbij pakt: die verliest elk jaar 60.000 leden, op twee miljoen ingeschrevenen. In dat tempo zou de vrijgemaakte kerk binnen twee jaar verdwenen zijn.

Wat er in Assen goed gaat? De stad groeit. "In de jaren zestig was het een flink dorp, maar het is aan alle kanten uitgebouwd", vertelt Jan Kuiper. Hij is emeritus predikant en onderzoeker bij het Praktijkcentrum, dat alle cijfers over de vrijgemaakt-gereformeerd kerk verzamelt. Zelf woont Kuiper in Marsdijk, een vinex-wijk in Assen uit de jaren negentig. In de wijk staat sindsdien een vrijgemaakte kerk met duizend leden. Daar hield het niet mee op: tien jaar later kwam aan de overkant van de snelweg A28 Kloosterveen, een nieuwbouwwijk die inmiddels óók een vrijgemaakte kerk heeft, met 1200 leden.

Forensen

Bij die 1200 blijft het niet, alleen al omdat Kloosterveen nog lang niet af is. De planning is dat Assen tot 2030 uitdijt van de huidige 67.000 tot 72.000 inwoners, zegt stedenbouwkundige Roel Hilberts, in dienst bij de gemeente. "Hier wonen veel forensen die in Groningen werken. Daar ben je in twintig minuten."

Zo banaal kan het zijn: de kerk floreert niet zozeer door de verspreiding van het geloof, maar door het aanbod van goedkope huizen. Bovendien bloeit Assen ook als gevolg van de krimp in de rurale omgeving, vooral in het zuidoosten van de provincie Groningen en het oosten van de provincie Drenthe. Dat is een landelijke ontwikkeling: mensen trekken naar de stad. Bijna alle kerkelijke dorpsgemeentes in de omtrek van Assen zijn de afgelopen jaren kleiner geworden.

"Het is, denk ik, inderdaad een waterbedeffect, maar de kring waaruit de mensen komen is behoorlijk uitgebreid", zegt onderzoeker Jan Kuiper. Dat vertelt ook Sieds de Jong, dominee in Kloosterveen. In tien jaar groeide het aantal toehoorders van zijn preken met duizend man. "Onze kerkleden komen overal vandaan: uit zusterkerken uit de omgeving, maar ook uit de PKN, uit Pinkstergemeenten, uit Baptistengemeenten, uit de Nederlands-gereformeerde kerk, uit de christelijke gereformeerde kerk."

"Rondpompen van gelovigen", noemt predikant Ernst Leeftink dat. Het is niet zo dat de vrijgemaakte kerk hier groeit door de bekering van ongelovigen, dat gebeurt mondjesmaat, maar door de uitwisseling tussen alle protestantse kerken. De muren tussen de kerken zijn veel minder hoog dan vroeger. Andersom is de vrijgemaakte kerk ook veel leden aan de baptisten kwijtgeraakt.

Maar de verbazingwekkende groei van de kerk in Kloosterveen kwam niet alleen tot stand dankzij de bouw van nieuwe huizen. Onder de hoede van Sieds de Jong ontwikkelde de gemeente zich als een eigentijdse gemeenschap, met moderne muziek, een hartelijke sfeer en ruimte voor de menselijke beleving. De kerk besloot zelfs één kerkdienst per twee weken te schrappen, ten faveure van het samenkomen in kleine kring bij mensen thuis.

Ruimte voor experiment

Voor buitenstaanders is het nauwelijks voor te stellen hoe groot die stap is voor een kerkgenootschap dat altijd uiterst terughoudend was om in de vorm iets te veranderen. Maar als een kerk het aandurft, zegt Sieds de Jong, dan betaalt zich dat uit. "Mensen zeggen dat ik heel modern ben, maar dat ben ik helemaal niet. Ik ben gewoon een orthodoxe predikant. Alleen de vorm van de kerkdienst: die kan me helemaal niks schelen."

Hij geeft direct toe dat het schrappen van een hele kerkdienst vijftien jaar geleden ondenkbaar was. "Dat had absoluut niet gekund. In die zin is de vrijgemaakte kerk sterk veranderd, en is hij nog sterk aan het veranderen."

"In Kloosterveen doen ze gewoon wat ze willen", zegt Ernst Leeftink, die zelf iets voorzichtiger is met vernieuwing. Maar ook hem valt op dat er bij de vrijgemaakten nu veel meer ruimte is voor experiment, onder druk van de gevreesde secularisatie.

Leeftink en zijn kerkleden steken dus 1,2 miljoen euro in de renovatie en uitbouw van de oude bibliotheek, een nu nog onaanzienlijk gebouw met gele kozijnen en blauwe betimmering. Hij maakt zich er niet druk om of zijn kerk over vijftien jaar de hypotheeklasten nog kan betalen. "Wie dan leeft, wie dan zorgt. Waar ik me wel zorgen over maak, is: hoe houd je het geloof erin? Eigenlijk hebben we 1300 jaar, van keizer Constantijn tot in de jaren zestig van de vorige eeuw, in een Corpus Christianum geleefd. Dat is in veertig jaar tijd volstrekt afgebroken."

De vrijgemaakt-gereformeerd kerk, met zijn orthodoxe geloof in de opstanding van Jezus en de vergeving van de zonden, loopt daardoor steeds meer uit de pas met de rest van de samenleving. Met schrik heeft Leeftink gezien hoe binnen de 'synodaal'-gereformeerde kerk, die nu deel is van de PKN, hele generaties in één klap zijn afgehaakt.

Prominent in de wijk aanwezig zijn met een eigen kerkgebouw: dat is goud waard, heeft Sieds de Jong in Kloosterveen gemerkt. Maar voor de rest wil Ernst Leeftink in Peelo niet zomaar de succesformule van zijn Asser collega overnemen. "Kopiëren moet je niet doen. Ik denk dat over veertig jaar wel blijkt welke kerkmethode het meest succesvol is geweest. Daar gaat God over, niet wij."

Vrijgemaakte zuil op hellend vlak

Tot voor kort waren de vrijgemaakten een groepering met eigen scholen, een eigen krant (het Nederlands Dagblad) en een eigen politieke partij (GPV). Die tijd is voorbij. Het strikte eigen karakter is losgelaten. Wat daarvoor in de plaats komt, is nog niet duidelijk. Sommigen lonken naar de evangelische beweging, anderen neigen naar andere kleine gereformeerde kerken.

Een klap voor het kerkgenootschap is het uittreden van Jochem Douma, dat afgelopen weekend bekend werd. Het opstappen van Douma, emeritus hoogleraar ethiek en boegbeeld van de kerk, is mogelijk een sein voor de traditionele garde om ook te vertrekken. In Douma's ogen bevindt de kerk die hij hielp opbouwen zich op een hellend vlak: de leer verwatert, samenwonen wordt niet meer veroordeeld en contact met kerken met andere opvattingen niet langer geschuwd.

Vanwege het anachronistische karakter lijkt de ontbinding van de vrijgemaakte zuil bijzonder. Maar bij nadere beschouwing is dat niet zo, stelt godsdienstsocioloog Gerard Dekker. In een vorig jaar verschenen studie vergelijkt hij de ontwikkeling van de vrijgemaakt-gereformeerde kerken met die van de 'gewone' gereformeerde kerken. Haarscherp laat hij zien dat het opgaan, blinken en verzinken van de vrijgemaakte wereld hetzelfde verloopt als ooit bij de gewone gereformeerden. Alleen met een vertraging van 30 jaar.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden