Orthodoxe geschiedenis als een thriller

“De geschiedenis van de Russisch Orthodoxe Kerk laat zich lezen als een thriller”, zegt priester Michail Aksjonov-Meerson van de Orthodox Church of America, “met intriges, moord, doodslag, schisma en scheiding als voornaamste ingrediënten. Om over de rol van de KGB nog maar te zwijgen.”

PAUL ALEXANDER

Een van de sleutelscènes van die thriller speelt op Manhattan, in de chique Upper Eastside. De hoofdrolspelers zijn de Russian Patriarchal Church en de Orthodox Church in America aan de ene kant en de Synod of de Russian Church Abroad aan de andere kant. Inzet van de laatste ronde is de golf nieuwe Russische immigranten die de laatste jaren in groten getale New York overspoelt. “Of de Russen hier nou legaal of illegaal zijn, rijk zijn of geen cent op zak hebben, allemaal gaan ze naar de kerk.”

Twee van de drie kerken liggen nog geen vijf blokken van elkaar vandaan. De Russian Patriarchal Church, die deel uitmaakt van het Moskouse patriarchaat, huist in de Sint Nicolaaskathedraal aan de 97ste straat. In de sovjettijd erkende het Moskouse patriarchaat de sovjetmacht en hoopte met die erkenning het kerkelijk erfgoed zoveel mogelijk van de ondergang te behoeden. De Synod of the Russian Orthodox Church Abroad, gevestigd in de George Bakermansion aan de 92ste straat, zag elke vorm van samenwerking met het communistische regime als hoogverraad. Om die reden heeft de Church Abroad het Moskouse patriarchaat altijd verketterd.

“Na de val van het communisme werd verwacht dat de twee kampen de geschillen zouden bijleggen. Maar elke toenadering blijkt onmogelijk en de Church Abroad weigert nog steeds de patriarch te erkennen”, zegt vader Michail, die zelf predikt in de Christus Verlosser-kerk, een twintigtal blokken lager aan de 71ste straat. Zijn Orthodox Church in America ging in 1970 over tot erkenning van de patriarch in Moskou in ruil voor de onafhankelijke status.

Vader Michail lijkt met zijn bewogen leven zelf wel uit een avonturenboek te zijn gelopen. In de jaren zestig schreef hij als dissident opruiende pamfletten tegen het sovjetbewind. Op het kantoor van de KGB lag een dikke dossiermap over hem, zodat hij zich in 1972 uiteindelijk gedwongen voelde te vluchten. Na een zwerftocht langs Europese steden als Wenen en Parijs - waar hij het seminarium doorliep -, werd hij priester van de Orthodox Church in America. Toen hij in 1991 weer in Moskou was voor een ontmoeting met de patriarch, brak de dag erop de staatsgreep tegen Gorbatsjov uit. Vader Michail stond vooraan de stoet van demonstranten voor het Witte Huis met de Russische vlag te wapperen - een foto hiervan heeft nog over wereldwijd de voorpagina gehaald. Hij vertelt met evenveel verve de geschiedenis van de Russische orthodoxe kerk als hij het woord Gods verkondigt.

Alaska

De geschiedenis van de Russisch orthodoxe kerk op het Amerikaanse continent gaat twee eeuwen terug. In 1794 stak een orthodoxe missie vanuit Siberië naar Alaska over - destijds Russisch - en bekeerde de oorspronkelijke bevolking - Aleoeten, Inuit en Indianen - “niet onder dwang, maar vreedzaam”, zoals de orthodoxe literatuur benadrukt. Vanuit Alaska voeren de monniken verder naar Californië waar ze in 1796 Fort Ross bouwden. Toen eind 18e eeuw Alaska in Amerikaanse handen overging vertrokken de Russen, maar tot op de dag van vandaag is een deel van de oorspronkelijke bevolking orthodox. Vorige eeuw kwam de emigratie vanuit met name het verarmde westen van het Russische rijk (Oekraïne en Wit-Rusland) op gang. In 1902 bouwden Russen in New York met eigen middelen de Sint Nicolaaskathedraal aan de 97ste straat.

Vader Michail: “De breuk in de Russisch-orthodoxe gemeenschap kwam na de Revolutie. Ten tijde van de Burgeroorlog verkeerde Rusland in chaos en waren vele delen van het land afgesneden van het centrum. Patriarch Tichon van Moskou bepaalde in 1920 per decreet dat, zolang de chaos duurde, lokale, parochies zich af konden scheiden. Voor de gemeenschap in de VS was dit het teken om zich van Moskou los te maken - zo ontstond uiteindelijk de Orthodox Church of America. De Sint Nicolaaskathedraal raakte de Russisch-orthodoxe gemeenschap echter kwijt. Daar wisten de communisten via de Amerikaanse rechter - die van alles wat er in Rusland afspeelde geen snars snapte - hun handen op te leggen om er hun eigen nepkerk te installeren.”

Tegelijkertijd vormden de Witten uit het tsaristische kamp, die door de bolsjewieken uit Rusland waren verdreven, een eigen synode, gevestigd in Belgrado. Deze synode, die na de Tweede Wereldoorlog zijn domicilie naar New York verplaatste, beschouwde zich als het hoofd van de Russisch orthodoxe kerk en erkende de Patriarchaal Church noch de Orthodox Church in America.

In de jaren twintig en dertig ging de aanval van de sovjets op de kerken onverminderd door. Niettemin aanvaardden de bolsjewieken in 1927 metropoliet Sergi als waarnemer van het Moskouse patriarchaat, nadat hij de sovjetstaat in een encycliek de loyaliteit van de kerk had toegezegd. In 1943 werd Sergi door Stalin tot patriarch verheven.

Het is deze Sergi die de gemoederen binnen de Church Abroad zo hoog doet oplaaien. Bisschop Iljarion Kapran, die in de villa van de Church Road woont en kantoor houdt, ontsteekt in woede zodra de naam van de gehate patriarch valt.

“De vreugde van het sovjetregime ontmoette de vreugde van de kerk”, heette het in de woorden van Sergi. Ondertussen richtten de bolsjewieken onder de priesters een bloedbad aan en gingen duizenden kerken in vlammen op. Uit zwakheid ging Sergi ertoe over samen te werken met de communistische regering.

Bisschop Iljarion (48) heeft zijn geloof altijd vrij kunnen beoefenen. Als zoon van Russische immigranten is hij geboren en getogen in een klein dorp in Candada. Toen hij op 14-jarige leeftijd besloot priester te worden stond hem niets in de weg. Hij bezocht het gerenomeerde Trinity Seminary in Georgeville, Canada. Zijn hele leven heeft hij zich onvoorwaardelijke en compromisloos voor de kerk ingezet. Het feit dat partriarch Sergi zijn steun betuigde aan de Sovjet-Unie vindt hij ook een onvergeeflijke daad voor een dienaar Gods.

“Sergi maakte van de kerk een instrument van de KGB. De kerk viel vanaf dat moment onder de Raad van Religieuze Zaken, een onderafdeling van de KGB. De priesters die Moskou zond naar de Patriarchal Church op de 97ste straat waren vermomde KGB-agenten. Op die manier probeerde Moskou greep te krijgen op de Russen in ballingschap.” Het zwichten voor de sovjetmacht is sergiantisme gaan heten.

Bisschop Iljarion: “De kerk in Rusland gaat ernog steeds onder gebukt. Zij willen de fouten uit het verleden niet toegeven uit angst positie en bezit te verliezen. Zolang de patriarch in Moskou geen berouw betoont, kunnen wij hem niet erkennen.”

Een ander onoverkomelijk geschilpunt is het lidmaatschap van de Wereldraad van kerken. Voor de Church Abroad is de Orthodoxe kerk de enige oorspronkelijke kerk en hebben de andere kerken zich sinds het schisma van 1054 steeds verder daarvan verwijderd. Maar voor priester Alexander Goboelov van de Patriachal Church liggen de zaken niet zo simpel. Vader Alexander: “In de tijd dat religie in Rusland hardhandig werd onderdrukt hebben kerken uit het buitenland, zoals de lutherse kerk, ons altijd gesteund. Ook na de val van het communisme zijn ze ons financieel bijgesprongen bij de wederopbouw van de kerken en kloosters weer op te bouwen. We kunnen hen nu niet de rug toekeren.”

Vader Alexander is kersvers uit Rusland over met zijn familie en betrekt de pastorie naast de Sint Nicolaaskathedraal. Sinds 1990 voert het Moskouse patriarchaat, bevrijd van de ketenen van het communisme, weer een actieve buitenlandse zending. In tegenstelling tot bisschop Iljarion heeft vader Alexander de religieuze onderdrukking aan den lijve ondervonden. Al van kindsbeen af wilde hij priester worden, maar de weg van het priesterschap was lang en vol valkuilen. Toen hij in de jaren zeventig niet op het seminarie werd toegelaten, is hij medicijnen gaan studeren om tenminste voor het fysieke welzijn van de mensen te kunnen zorgen. Pas na de dood van Brezjnev werd hij alsnog priester.

Vader Alexander: “De Church Abroad beschouwt het Moskouse patriarchaat als een afdeling van de KGB. Vanuit hun positie is dat volkomen begrijpelijk. Maar zij leefden hier in het vrije westen en hebben van repressie nooit iets gemerkt. Zij kennen het klappen van de zweep niet.”

Adel

Volgens vader Alexander gaat het in de Church Abroad in de huidige patstelling voornamelijk om de eigen onafhankelijkheid. De bezoekers van de kerk in de George Bakermansion vormen dan ook een aparte groep van oude immigranten die voor een deel afstammen van de oude Russchische adel. Deze dikwijks kapitaalkrachtige immigranten vestigden zich destijds in de chique Upper Eastside, maar hebben de laatste twee decenia de drukke stad ingeruild voor rustiekere oorden als Upstate New York of Long Island. Ook komen nieuwe immigranten een kijkje nemen in de kerk die zich bevindt in een van de balzalen van de villa.

Volodja, die onlangs vanuit Georgië is geëmigreerd, heeft het geloof allang afgezworen, maar wil meer Russen in New York ontmoeten. Daarnaast komt hij ook met een heel ander doel naar de kerk. Zijn overgrootvader zou een kozakkenhetman zijn geweest in dienst van de tsaar. Onder de oude emigrés wil hij peilen of iemand hem gekend heeft .

De oude immigranten hebben het over het algemeen niet zo op met de nieuwe immigranten die niet als ballingen maar vrijwillig zijn gekomen. Veel van hen zijn Russische joden die vanwege hun vluchtelingenstatus recht hebben op een werk- en verblijfsvergunning, of Russen die zich voor joden uitgeven. Volgens vader Alexander is tussen de tien en twintig procent van deze joden - echt of vermeend - Russisch-orthodox. Sommige Russische immigranten zijn rijk en bemachtigen een visum door hier een onderneming te beginnen. Anderen zijn arm en komen op een toeristenvisum. Zij houden zich in leven met allerlei slecht betaalde baantjes en als hun visum verlopen is blijven zij.

Opvang

Vader Alexander van de Patriarchal Church denkt dat de meeste nieuwe immigranten aan zijn kerk de voorkeur geven. “Zij hebben de laatste jaren in Rusland weer massaal de kerk bezocht. Daardoor is hun binding met de Russische kerk sterker dan met de Church Abroad.” De bezoekers van de Sint Nicolaaskathedraal komen niet alleen met geloofsmotieven. Zij voelen zich veelal verloren in de nieuwe wereld en zijn op zoek naar opvang.

Vader Alexander: “Zojuist klopten Russen afkomstig uit Tadzjikistan aan, wier moeder net was overleden. Zij waren pas enkele weken in New York en wisten zich absoluut geen raad met het dode lichaam. Ik kon ze verder ook niet helpen, maar heb gezegd dat ze maar een kaarsje moesten branden.”

Van een nieuwe lichting Russische immigranten komen weinig naar het kleine kerkje van vader Michael aan de 71ste straat. De Orthodox Church in America is sterk veramerikaniseerd; veel van haar leden zijn Amerikaans en de liturgie is in het engels. Bovendien heeft de Orthodox Church een grote kathedraal in Brooklyn in een buurt waar veel Russische immigranten wonen. Zijn eigen parochie loopt dan ook leeg.

Vader Michaël: “Deze kerk wordt in leven gehouden door de daklozen van New York. Dat is geen grapje. De Organisatie voor dakloze vrouwen huurt door de week de voorruimte van onze kerk. Met de opbrengst kunnen we onze kerk draaiende te houden.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden