Orkesten willen de muziekzaal uit

Het Nederlands Philharmonisch Orkest wil een plaats midden in de maatschappij innemen door buiten de concertzaal te treden en muziek te brengen in gevangenissen en op buurtfeesten. Ook andere orkesten verlaten hun ivoren toren. Maar hoe ver moet je gaan?

Het gaat goed met het Nederlands Philharmonisch Orkest (NedPhO). Vijf jaar geleden was dat wel anders. Er moesten miljoenen bezuinigd worden. Juist op dat moment vertrok de directie met ruzie en bleek het artistieke effect van chef-dirigent Hartmut Haenchen uitgewerkt.

Directeur Stijn Schoonderwoerd begint te zuchten als hij aan deze periode terugdenkt. ,,We waren toen alleen maar bezig met overleven. Nu zijn de financiën op orde, de zalen zitten weer vol en artistiek hebben we het met onze nieuwe chef-dirigent Yakov Kreizberg goed voor elkaar. Dit is het moment om ons op de buitenwereld te richten.''

Geïnspireerd door de gang van zaken bij Amerikaanse en Engelse orkesten vroeg Schoonderwoerd zich af of het NedPhO ook een bijdrage aan het sociale leven buiten de concertzaal zou kunnen leveren.

Schoonderwoerd: ,,Ik ben gaan kijken bij de Academy of Saint Martin in the Fields. Zo gerenommeerd als dit orkest vroeger was, is het tegenwoordig gehuisvest in een armoedige Londense achterbuurt, in een pand dat op instorten staat. Maar ze hebben wel talloze projecten voor daklozen (Sint Maarten is de beschermheilige van de zwervers) en psychiatrische patiënten, waarmee ze muziek maken. Daar zijn ze niet speciaal trots op, ze vinden dat het zo hoort. Toen ik dat zag, dacht ik: als zij dat in die armoedige toestand kunnen, dan kunnen wij dat ook.''

Alle Nederlandse orkesten doen al projecten met scholieren en spelen af en toe op andere locaties. Maar het NedPhO wil het groots aanpakken en stelt twee medewerkers aan om projecten te organiseren. Schoonderwoerd: ,,We willen minimaal vijftien gratis concerten geven, met hulp van sponsors: in verzorgingshuizen, drie in ziekenhuizen en twee op vreemde plaatsen. Bijvoorbeeld een buurtfeest opluisteren of op Schiphol spelen of in de gevangenis. We hebben al een afspraak bij de daklozenopvang. We hadden ook met een paar kleine projectjes kunnen beginnen, maar we willen dit met veel ambitie doen. We vinden dat het hoort bij je taak als musicus om muziek bij de mensen te brengen. Een orkest hoort zich niet te verschansen in een tempel, waar ellenlange rijen mensen voor staan om een kaartje te bemachtigen.''

Maar zitten kinderen, bejaarden, gevangenen en daklozen te wachten op klassieke muziek? Schoonderwoerd: ,,Ik heb sterk de indruk van wel. Ik ben er eigenlijk wel zeker van. Zeker in deze tijd van maatschappelijke onverschilligheid -hufterigheid zelfs- is er behoefte aan een alternatief. Daarom is er zeker belangstelling voor

samen van muziek genieten.''

De musici reageerden enthousiast op de plannen. Schoonderwoerd: ,,Veel mensen denken dat orkestmusici in een soort droomwereld in dienst van de kunst leven. Dat is helemaal niet zo. Ze geven les, dirigeren amateurkoren of fanfares, geven workshops op de scholen van hun kinderen. Voor veel musici is dit een geweldige verrijking van hun baan. Maar we stellen het niet verplicht. En voor dit soort werk worden ze extra betaald.''

Bij de andere orkesten wordt met bewondering, maar ook met lichte scepsis gereageerd op de voorstellen van het NedPhO. 'Dit doen wij allang', roepen ze om het hardst. Het Rotterdams Philharmonisch Orkest roept dat met recht. Hun lijst met projecten op scholen en buurthuizen in arme wijken is indrukwekkend. Jaarlijks geeft het orkest meer dan een half miljoen uit aan de jeugd en andere speciale doelgroepen. Tienduizenden kinderen profiteren daarvan.

Het Limburgs Symfonie Orkest, dat een veel kleiner budget heeft dan het RPhO of het NedPhO, geeft jaarlijks een gratis concert voor bedlegerigen en mensen in rolstoelen. Ook spelen ze in een Maastrichts verzorgingshuis. Kinderen die de vooropleiding van het conservatorium volgen, worden begeleid door orkestmusici. En tweehonderd kinderen uit arme buurten krijgen op school bezoek van orkestmusici. ,,Ik zou ze graag met hun ouders uitnodigen voor een concert'', zegt organisator Gert Geluk van het LSO, ,,Maar dat kost teveel.'' Het orkest besteedt enkele tienduizenden euro's aan dit soort projecten.

Het Noord Nederlands Orkest zit met hetzelfde financiële probleem. Het heeft tot nu toe sponsors weten te vinden voor een project waarbij jaarlijks 20000 leerlingen van basisscholen uit de drie noordelijke provincies met de bus naar de concertzaal komen voor een speciale voorstelling. Ook zijn er kleinere educatieve projecten, zoals repetities bijwonen en speelt het orkest eens per jaar gratis bij een Gronings evenement in de open lucht. Directeur Jan Geert Vierkant: ,,Het probleem is dat sponsors na een jaar of drie afhaken, omdat ze geen structurele band met een orkest willen. De kinderconcerten kosten 250000 euro per jaar. Op een begroting van zeven miljoen kunnen wij dat niet zonder sponsor doen. Daarom moeten wij ermee stoppen of een goedkoper alternatief zoeken.''

Ook bij Het Gelders Orkest is geld een bron van zorg. Door een opeenstapeling van kortingen van gemeenten, provincie en rijk moet het orkest ruim drie ton inleveren. Dat zal ten koste gaan van de educatieve activiteiten, waarbij zo'n 5000 leerlingen uit het voortgezet onderwijs op bezoek komen bij het orkest. Het orkest kreeg er nog wel een CKV-award voor.

Afgezien van de financiële beperkingen van het orkest heeft directeur Albert Adams vraagtekens bij de sociale taak van orkesten. Adams: ,,In gevangenissen of verzorgingshuizen zal best behoefte aan muziek zijn, maar dat moeten andere ensembles maar verzorgen. Ik vind dat te ver van de core business van een orkest verwijderd. Natuurlijk willen wij ook nieuw publiek. We passen de programmering van onze concerten daarop aan door cross-overs te bedenken. Maar ik verwacht niet dat het rendement van een concert in de gevangenis erg hoog zal liggen.'' Ook Jan Geert Vierkant van het Noord-Nederlands Orkest vindt het weliswaar 'nobel' dat het NedPhO een maatschappelijke taak op zich wil nemen, maar vindt het te ver van de hoofdtaak van orkesten afliggen.

Schoonderwoerd ziet het anders. ,,Die sociale taak is ook een hoofdtaak. Ik zou onze concerttaak niet willen verminderen vanwege de sociale projecten, maar ik vind wel dat ze ook een structureel onderdeel van ons werk moeten zijn. In omvang zullen de gewone concerten altijd belangrijker blijven, maar in betekenis misschien niet. En ik hoop dat we voldoende sponsors vinden die ons daarbij willen steunen.'' Volgens Schoonderwoerd is het ook van belang dat orkesten opnieuw het recht op overheidssubsidie verdienen. ,,Dit jaar is er veel gediscussieerd over het nut van orkestensubsidies. Een te kleine groep mensen zou ervan profiteren. Laten orkesten de uitdaging aangaan en opnieuw de maatschappelijke legitimatie voor subsidie verdienen door iets voor de maatschappij te doen.''

Ook Jan Raes, directeur van het Rotterdamse RPhO, vindt dat orkesten de opdracht hebben een plaats in de samenleving in te nemen. ,,In de eerste plaats is de taak van een orkest om geniale werken uit de muziekgeschiedenis opnieuw te creëren. Maar naast de kunstopdracht hebben we een culturele opdracht. En die is dat je een plaats in de samenleving inneemt. Cultuur kan een belangrijk bindmiddel zijn. In een tijd dat mensen zich door werkloosheid, immigratie, religieuze tendensen niet goed thuis voelen in deze samenleving kan het gemeenschappelijk beleven van muziek een gevoel van eenheid geven. Die taak hebben kunstenaars nu meer dan ooit.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden