Review

Orgelmuziek ter meerdere eer van het Derde Rijk

’Orgelmetaal versus stalen romantiek’. Joost Langeveld (orgel), Stefan Zöllner-Dressler (lezing) in Orgelpark Amsterdam, 18 september

Het Amsterdamse Orgelpark is bij uitstek een locatie waar muziek tot klinken kan komen waarvoor nergens anders een platform is. De concertlezing ’Orgelmetaal versus stalen romantiek’ was daar een fraai voorbeeld van. Deze avond, geheel gewijd aan Duitse, nationaal-socialistische orgelmuziek van omstreeks 1940, kreeg een onverwachte actualiteit in het licht van door minister Plasterk opgeroepen vraag of Hitlers ’Mein Kampf’ weer vrij verkrijgbaar moet worden.

Of muziek een politieke lading kan hebben zal altijd een punt van discussie blijven. Afgaande op het doel waarvoor de orgelwerken waren geschreven die Joost Langeveld dinsdag als omlijsting van de lezing door de Duitse musicoloog Stefan Zöllner-Dressler uitvoerde, was dit echt ’foute’ muziek. Maar zou je deze tegenpolen van entartete Musik te beluisteren krijgen zonder titels of de historische context te kennen, dan is het zeer de vraag of je het gehoorde herkennen zou als vehikels van Hitlers propagandamachine.

Vanaf 1933 hebben de nazi’s het orgel uit zijn sacrale omgeving gehaald, om het op grote schaal in te gaan zetten voor propagandadoeleinden. Overal in Duitsland werden orgels gebouwd in de openbare ruimten waar de nazi’s hun Feier hielden, vieringen naar model van kerkdiensten waarin Hitler en de Duitse Blut und Boden vereerd werden. Er zijn talrijke nationalistische liederen gecomponeerd die bij die bijeenkomsten gezongen werden, begeleid door het orgel, dat met zijn imposante uiterlijk en dito klank een pendant van Hitlers megalomane architectuur werd.

Op het Sauer-orgel van het Orgelpark speelde Joost Langeveld werken van vier componisten die voor de nazi’s hebben gewerkt. Muziek die terecht vergeten is, maar die in historisch opzicht absoluut interessant is. Max Jobst schreef een Partita over het strijdlied ’Wach auf, du Deutsches Land’. Ambachtelijk is dit een degelijk werk in een vrij modern, neobarok idioom, maar artistiek bleek het geen hoogvlieger. Veel toegankelijker, maar overdadig pompeus was ’Siegesfeier’ van Helmut Thörner dat het Oudhollandse ’Wilt heden nu treden’ als thema heeft. Wie de achtergrond niet kende zou dit werk – in de stijl van Jan Zwart geschreven – zo op een populair Koninginnedagconcert programmeren. Wetend dat het doel van de compositie uit 1940 was om de Duitsers te laten geloven dat zij de Endsieg zouden halen, is zo’n stuk natuurlijk verwerpelijk. Veel oorspronkelijker was het chromatische en wagneriaanse ’Largo zum Heldengedenktag’, door Franz Philipp geschreven als epitaaf voor zijn neef, die in 1943 aan het Russische front was gevallen. Degelijk, maar nogal fantasieloos en dor was de Partita over ’Heilig Vaterland’ van Heinrich Spitta.

Om de avond met een positief gevoel te laten eindigen, besloot Langeveld met muziek van Hans Fr. Micheelsen, een Duitser die niet voor de nazi’s heeft gewerkt. Was het deze wetenschap waardoor twee delen uit diens ’Holsteinisches Orgelbuch’ meer overtuigden dan alle eerder gehoorde propagandastukken, of is deze muziek objectief inderdaad beter? Met deze vraag verlieten de slechts twaalf (!) bezoekers dinsdag het Orgelpark.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden