Orbital zoekt met kaart en kompas

De broers Phil en Paul Hartnoll, die samen de formatie Orbital vormen, speelden een belangrijke rol in de acceptatie van techno als live-muziek. Vandaag staat het Engelse duo op het festival Dance Valley in Spaarnwoude. ,,We leiden een gek leven.''

Hans Nauta

De dj is een god, zo hoor je veelal, die zijn tijd verdeelt over reizen, muziek en vrouwen. Het is geen juist beeld, volgens Phil Hartnoll, die met zijn broer Paul de Engelse techno-formatie Orbital vormt. Omdat die god ook maar gewoon op aarde leeft, is zijn leven minder perfect dan veel stervelingen vermoeden. ,,Onze groupies zijn geen fotomodellen maar jonge technofreaks die in hun vrije tijd treinen spotten en met ons over computer-hardware willen praten. We hebben vaak geen idee waar het over gaat.''

Hartnolls treurnis is niet geheel terecht, want voor de broers vormen dat heerlijke reizen en de muziek al jaren de alledaagse werkelijkheid. Vandaag speelt het duo op Dance Valley bij Spaarnwoude tracks van het nieuwe album 'The Altogether', vorig weekend stonden de Hartnolls in Japan op het grote Fuji Rock-Festival. ,,We vlogen zaterdag heen, speelden op zondag en arriveerden maandag weer in Londen. Een gek leven.'' Op vrije dagen als deze duiken Phil en Paul hun Londense studio in. ,,Het is een waar cliché: ook in de muziek reizen we. Een slingerend voetpad brengt ons via allerlei kruispunten op de raarste plaatsen. Paul draagt het kompas, ik lees de kaart.''

Een Britse club-veteraan vergeleek in tijdschrift Q de positie van Orbital in de dance met die van Radiohead in de indie-rock scene: beide formaties worden door iedereen gerespecteerd. 'Het verschil tussen Orbital en andere dance-acts is als dat tussen een handgemaakt meesterstuk en massa-producten uit de fabriek.' Wat hun faam betreft hebben de digitale ambachtslieden veel te danken aan hun pionierswerk in de begindagen van de techno.

Phil, die als tiener vooral platen kocht van tweede generatie punkers als The Dead Kennedy's en Crass, leerde dankzij een Open-Universiteitcursus op televisie oude apparatuur ombouwen tot muziekinstrumenten. Hij schafte een kleine drummachine en synthesizer aan, en na enige tijd als metselaar en barman gewerkt te hebben, besloot hij in 1988 met broer Paul muziek te gaan maken. In die tijd vonden rond de Britse ringweg M25 de eerste raves plaats, grote illegale dance-feesten. De acid-housebeweging groeide uit tot een enorm fenomeen, en Orbital, vernoemd naar de betreffende ringweg, werd in die nieuwe wereld een voorname speler. Van dichtbij zagen de broers het accent in de platenindustrie verschuiven van de grote popsterren naar de massale feesten waarop de relatie tussen dj en publiek centraal stond. Orbitals titelloze debuut, ook wel the green album genoemd, werd door critici goed ontvangen. Dance-acts werden al snel daarna even serieus genomen als rockbands, en vooral de succesvolle live-shows waren belangrijk in dat acceptatieproces.

Aanvankelijk waren de gebroeders Hartnoll niet zo te porren voor optredens, omdat ze daarvoor steeds de computers uit hun studio moesten afbreken, verslepen en opbouwen. ,,Nog steeds is dat een probleem. In feite sjouwen we steeds onze studio het podium op, om live alle samples en structuren te kunnen mixen.'' Na een optreden in 1992 tegen een multimediaal decor kregen ze de smaak te pakken. Tijdens een tournee door Amerika met Mobie en Aphex Twin ontwikkelde Orbital een show vol visuele extravaganza. Hun reputatie als niet te missen live-formatie groeide en het publiek werd breder. Tot 1994 werden optredens vooral bezocht door ravers. Dat jaar stal Orbital de show op het reguliere festival Glastonbury en niet veel later riep muziektijdschrift NME de broers uit tot beste live-act.

,,Videoprojecties zijn belangrijk om een enorm publiek in zijn geheel te kunnen bereiken. We werken met een vaste video-artist, die aanvoelt welke kant de muziek opgaat. Dat valt niet mee, omdat we improviseren, afhankelijk van de vibe in het publiek. Van huis nemen we geraamtes mee, die we live uitbouwen tot muzikale werelden.''

Na een carrière van twaalf jaar, bestaande uit zes albums, zijn Orbitals oude tracks klassiekers geworden ('Chime' wordt een rave-hymne genoemd) en heeft het duo drie generaties dance-liefhebbers meegemaakt: de dertigers die eind jaren tachtig de houserevolutie meebeleefden, de festivalgangers die langzaam techno gingen accepteren, en de jonge muziekliefhebbers die nu via Top of the Pops van Orbital horen. ,,Een cultuurverschil is er niet tussen die generaties. Plezier maken is nog even belangrijk. Wel is de sfeer in de uitgaanswereld nu wat meer ontspannen. Als je vroeger een meisje aansprak liep je het risico door haar vriend in elkaar geslagen te worden. Nu gaat dat een stuk beter.''

De dance-wereld is in de jaren negentig grotendeels ingenomen door de commercie. Op grote feesten wordt enorm veel geld verdiend. Verlangt Hartnoll niet terug naar de tijd van de Warehouse Parties, de raves rond de M25 die enkel werden aangekondigd in flyers? ,,Absoluut niet. Het was een vreselijke tijd. Op zo'n feest kon elk moment de politie binnenvallen om iedereen verrot te slaan. De apparatuur stond opgesteld op wagens, zodat die snel in veiligheid kon worden gebracht. Bevriende dj's die al hun geld erin hadden gestoken, zagen hun spullen opeens achter slot en grendel staan. Laatst ontmoette ik een hoofdagent die in 1989 bij zo'n feest was binnengevallen. Hij had er spijt van en zei dat het toentertijd de angst was voor een onduidelijk fenomeen. Toch is het nu niet veel beter. De Criminal Justice Bill biedt de politie de mogelijkheid jongeren naar huis te sturen als ze vermoeden dat die op weg zijn naar een rave. In de regels wordt gesproken over 'muziek met repeterende beats'. Dat neigt volgens mij naar fascisme. Wat wordt er in de toekomst nog meer verboden: boeken, theaterstukken?''

De maatschappij is bang voor jongeren die onafhankelijk zijn en zichzelf in een weiland kunnen vermaken met muziek, zegt Hartnoll. ,,Door die feesten te verbieden dwing je ze naar reguliere, dure clubs te gaan, waarvan de eigenaren vaak met één been in de onderwereld staan.''

De hedonistische levensstijl van drugs, muziek en feesten bepaalt het beeld dat buitenstaanders van dance hebben. ,,Dat zal niet gauw veranderen'', zegt Phil. Maar inhoudsloos is Orbital niet. In videoprojecties toont het duo een kritische geest. Pacman verslindt de logo's van wereldmerken, opnames uit het sovjettijdperk worden verknipt met beelden van mensenschedels. ,,Wees zuinig op de aarde, laat geld en eigenbelang niet het voornaamste goed zijn: zulke boodschappen stoppen we graag in onze show.'' Toch maakt Orbital, verbonden aan platenmaatschappij Warner Music, zelf ook deel uit van een enorme industrie. ,,We accepteren dat we daaraan niet kunnen ontsnappen. Natuurlijk is elk cd-hoesje belastend voor het milieu. Maar we proberen bewust te zijn in wat we doen. Dat is het minste.'' Zo werken de Hartnolls bij opnames soms met zonne-energie.

Orbitals muziek wordt wel omschreven als 'intelligente techno', omdat zij laten zien hoe complex techno kan zijn. ,,Dat begrip stamt uit de tijd waarin veel critici laagdunkend deden over techno en beweerden dat iedereen met een computer muziek kan maken. Maar natuurlijk moet je iets creatiefs in een machine stoppen voor er iets geweldigs uit komt. We maken onze tracks overigens niet vanuit een vooropgezet concept. We raken geïnspireerd en gaan aan de slag.'' Soms komt die inspiratie uit de dance van acts als Basement Jaxx en vooral Underworld, maar meer nog wordt Orbital beïnvloed door Kraftwerk, vroege Amerikaanse hiphop, punk en filmmuziek van bijvoorbeeld John Barry, die meewerkte aan James Bond-films en Oscars won voor 'Out of Africa' en 'Dances with wolves'. Zelf maakten de Hartnolls de soundtrack van 'The Saint' en schreven ze met componist Michael Kamen de muziek voor de sciencefiction-film 'Event Horizon'. 'Orbital overbrugt het enorme gat tussen de melodische fijngevoeligheid van klassieke composities en de aantrekkingskracht van repeterende dance-muziek', schreef de Britse krant The Times. ,,Het is inderdaad onzin dat onze muziek alleen om te dansen zou zijn. We spelen soms in traditionele concertzalen, waar het publiek in stoelen zit te luisteren.'' Melodieuze tracks als 'Pay per view' op het recente album 'The Altogether', waarin soundscapes en ritmes om voorrang strijden, zijn inderdaad interessant genoeg om 'gewoon' te beluisteren. Techno-jongeren houden vast en zeker van een componist als Stockhausen, zei Alex Poots, organisator van het Flux-festival in Edinburgh na een optreden van Orbital. Dat klopt, meent Hartnoll, ,,maar gewoon zitten luisteren naar bliebjes is niet genoeg voor ze. Feesten en dansen zijn even belangrijk.'' Gelukkig maar voor het duo: ,,Er is niets mooiers dan te zien hoe een mensenmassa tot de laatste rij uitzinnig raakt van je muziek.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden