Oratie in ecotoga

De traditie wil dat de toga's van hoogleraren van wol worden gemaakt. Sinds kort is er een duurzamer alternatief: een ware ecotoga, gemaakt van de volledig te hergebruiken stof returnity. Bij de aanschaf wordt 25 euro statiegeld in rekening gebracht, dus na gebruik weer netjes inleveren.

Rijen zwarte toga's hangen aan weerszijden van de kamer. Bijna alle hoogleraren van de Universiteit Utrecht bewaren hun gewaad in het statige academiegebouw. Het exemplaar van de onlangs tot hoogleraar benoemde Geert Kops (37) valt daarbij uit de toon. Geheel tegen het gebruik in, is zijn toga niet van - doorgaans weinig duurzaam geproduceerd - wol, maar van een duurzame stof gemaakt. Een heuse ecotoga dus.

Kops kijkt gespannen toe als de togamaker het stuk uit de witte kledingzak haalt. Hij mag voor het eerst passen. De kleermakers helpen met de kleine knoopjes. "Hij is geweldig", zegt de hoogleraar voor de spiegel. "Je straalt helemaal nu je hem aan hebt", zegt Hettie van der Peet, hoofd van atelier De Togamaker.

Kops is sinds dit jaar hoogleraar moleculaire tumorcelbiologie. Met zijn vakgebied heeft de duurzame toga weinig van doen. "Ik wilde graag zo'n toga omdat ik - net als veel jonge mensen - bezig ben met duurzaamheid en besef dat alles een keer op raakt. Daarin ben ik niet extreem. Ik ga bijvoorbeeld wel met het vliegtuig. Ik probeer binnen bepaalde grenzen te doen wat mogelijk is. De toga past dus vooral bij mij op persoonlijk vlak." Om ook Kops' werkgebied te integreren in het kledingstuk, maakte de kleermaker een persoonlijke binnenkant. De cirkels afgebeeld op de voering stellen - vele malen vergroot - de celdeling voor. Aan de linkerzijde is een lange lap tekst van piepkleine lettertjes geborduurd. Het zijn de rechten van mens en dier.

Het kledingstuk is gemaakt van 'returnity', een volledig recyclebare stof van polyester. Tijdens de productie worden zo min mogelijk schadelijke stoffen uitgestoten. De bedenkers van de stof hebben deze ontworpen volgens het cradle to cradle-principe. Van wieg tot wieg. Het is de bedoeling dat alle gebruikte materialen na hun leven in het ene product, nuttig zijn in een ander product. "Terugplanten in de bodem, zodat de natuur het weer opneemt, gaat niet. Dat is de biologische kant van duurzaamheid. Maar dit materiaal is op het technische vlak duurzaam. Het is oneindig recyclebaar. Wij leveren alles met statiegeld, dus het moet aan het eind van het gebruik weer terugkomen bij ons", zegt Erik Toenhake van milieuvriendelijk modehuis Dutch Spirit. Het statiegeld op de toga en de colberts van dezelfde stof is 25 euro.

Dat is belangrijk, omdat het bedrijf voor het vervaardigen van een returnity-product aardolie gebruikt, een schaarser wordende grondstof. Normaal gesproken wordt polyester gebruikt, weggegooid en verbrand. "Door hergebruik is geen nieuw polyester nodig en dus ook niet opnieuw aardolie. Daarmee besparen we op de bron met enorme milieuwinst als resultaat." In een fabriek waar ook de garen vandaan komen, wordt de stof gesmolten totdat korrels overblijven. Die worden weer tot draden getrokken. Toenhake: "Je kunt het vergelijken met het smelten van kaarsen, door resten van kaarsen te smelten kun je vervolgens een nieuwe kaars gieten. De draden zijn op deze wijze weer nieuw, ze zijn opnieuw geproduceerd."

Ook probeert het bedrijf de vervuiling zo veel mogelijk te beperken tijdens de productie en het transport. De garen komen uit Duitsland. Vervolgens weeft een fabriek in Oostenrijk de garen tot een stof. De kleermaker in Nederland kan dan de toga uit de stof maken. De colberts komen wel van iets verder en worden in Marokko of Tunesië gemaakt. "Maar wij zullen nooit een fabriek in China hebben om productiekosten te drukken", bezweert Toenhake.

Toch zitten er nog wel wat haken en ogen aan het hergebruik van de toga. Volgens de traditie zijn de baret, de mouwen en de boord van fluweel gemaakt. "Ecologisch fluweel bestaat nog niet. Ik verwacht wel dat er meer milieuvriendelijke stoffen bij zullen komen", zegt Toenhake. Ook is de togastof niet het beste voorbeeld van een product dat snel een nieuwe bestemming zal vinden. Het ceremonieel kledingstuk is persoonlijk en blijft vaak in de familie. De mogelijkheid tot hergebruik van de stof is er, maar hoogleraar Kops zal hem voorlopig nog niet afdanken.

De ecotoga is de eerste van de Universiteit Utrecht en de tweede in Nederland. Gail Whiteman, hoogleraar duurzaamheid aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, bedacht het concept. Zij droeg het kledingstuk tijdens haar oratie in april vorig jaar. "Ik wilde zoveel mogelijk de daad bij het woord voegen en uitdragen waar ik voor sta. Het is een manier om een traditioneel symbool van wijsheid te nemen als nieuw symbool voor ecologische innovatie." Nog altijd draagt zij haar mantel bij ceremoniële gelegenheden met trots.

Geert Kops zal de toga voor het eerst officieel dragen bij zijn oratie in mei dit jaar. Aangezien veel hoogleraren van de Universiteit Utrecht daarbij aanwezig zullen zijn, kunnen de toga's goed vergeleken worden. "Tussen de andere dragers zal de ecotoga alleen vanwege de kleur kunnen opvallen. Hij kan wat lichter zijn. Dat komt door de structuur van het materiaal. Dat neemt minder kleurstof op", weet kleermaker Hettie van der Peet.

Verder is vastgehouden aan het traditionele ontwerp van de mantel. Op de ene mouw is een groene band rondom genaaid en op de andere de drie kleuren die van oudsher bij de universiteit horen.

Hoewel de universiteiten van Rotterdam en Utrecht zelf enthousiast zijn over de ecotoga's, willen de vaste togamakers van de instellingen zich niet verbinden aan het product. Zij houden vast aan de traditie en maken enkel toga's van zuivere wol. Kops heeft de opdracht daarom uitbesteed aan De Togamaker in Amsterdam.

"Het was niet anders om te werken met de duurzame stof dan met gewone stof", zegt hoofd van het atelier Van der Peet. "Het is alleen wat zwaarder." Om die reden kunnen advocaten en rechters het best nog even wachten met het bestellen van een milieuvriendelijk ambtsgewaad. "In hun toga's zit meer rimpelwerk en dus meer stof. Zij hebben 'm regelmatig aan in de rechtszaal, dus dat is veel te zwaar", zegt Van der Peet.

Eigenaar van het atelier, Ernest de Vries, verwacht dat het probleem binnen niet al te lange tijd is opgelost. "De eerste ecotoga van Gail Whiteman was nog veel zwaarder dan deze. Die was nog gemaakt van gordijnstof. De ontwikkelingen volgen elkaar snel op."

Voor andere doeleinden wordt returnity al wel zonder probleem gebruikt. Zo bekleedde Dutch Spirit al een model van automerk Lexus en droeg de Vacansoleil-wielerploeg kleding van ecologisch materiaal tijdens de afgelopen Tour de France. Ook cabaretier Dolf Jansen en oud-minister Jacqueline Cramer behoren tot de vaste klanten.

Ambassadeurs heeft de duurzame stof wel nodig, want milieubewuste kleding kampt met een geitenwollensokkenimago. "Mensen denken dat het saai, lelijk of grauw van kleur is", merkt togamaker De Vries. "Bovendien valt niet op te boksen tegen de goedkope kleding van de grote ketens." De duurzame toga heeft wat betreft prijs niet al te veel last van de wollen variant. De Vries: "De twee ontlopen elkaar niet veel. Het is de handenarbeid die de prijs bepaalt." Een eenvoudige toga met baret kost rond de duizend euro. De gedetailleerde ecotoga komt op zo'n 1400 tot 1500 euro, verwacht de hoogleraar zelf.

Kops zou graag zien dat meer hoogleraren overstappen op de duurzame variant. "Ik hoop dat het drempelverlagend werkt als andere hoogleraren mijn toga eenmaal zien. In ieder geval is een Amsterdamse collega al geïnteresseerd."

Wol en katoen versus polyester
De wollen toga is niet per se milieuonvriendelijk. Schapen leven op gras, water, frisse lucht en zonlicht. Ook al gebruik je de vacht: het beestje blijft leven. Kleding van wol hoeft maar zelden gereinigd te worden.

Het maken van een katoenen T-shirt kost ongeveer tweeduizend liter water. Ter vergelijking: met een douchebeurt spoelt ongeveer zeventig liter weg. Doordat landen als India, Pakistan en China ons katoen produceren, is heel wat transport nodig. Met het vervoeren van een kilo katoen, komt tien kilo CO2 vrij.

Polyester is een soort plastic dat we vooral kennen van de petfles en van kledingstof. De stof kan op verschillende manieren bewerkt worden. Polyester in kleding is gesmolten tot bruikbaar garen. Minpunt is dat het gemaakt is van aardolie: een schaarser wordende grondstof.

Returnity-stof onderscheidt zich van het 'klassieke' gebruik van polyester, doordat het oneindig gerecycled kan worden. Alle andere producten worden na gebruik bij het afval gezet en verbrand. Eenmalig aardoliegebruik voor de duurzame kleding, maar daarna ontlastend voor het milieu.

Erik Toenhake van duurzaam modehuis Dutch Spirit: "Als tien procent van de mensen op aarde duurzame kleding draagt, scheelt dat de schadelijke uitstoot van een miljoen auto's."

Verschillende toga's
De toga is afkomstig uit de tijd van de oude Romeinse Republiek (509-27 voor Christus). Het was toen gebruikelijke klederdracht voor mannen. De eerst rechthoekige lap stof werd in de loop der tijd steeds groter en ingewikkelder om rond het lichaam te draperen. Kleuren van het gewaad symboliseerden de status. Zo was de witte voor de gewone man en een volledig purperen voor de priester.

Tegenwoordig dragen katholieke geestelijken en in mindere mate dominees van de protestantse kerk de toga nog. Bij de katholieken heet de toga ook wel soutane.

Rechters en advocaten zijn nog verplicht om in de rechtszaal een toga met de bijbehorende witte bef te dragen. Dat is te danken aan de strenge regels die Napoleon stelde voor de rechterlijke macht. Het dragen van dezelfde kleding moet onderscheid voorkomen en neutraliteit uitstralen.

De zwarte kleur van de toga staat voor de afwijzing van ijdelheid en de witte bef voor neutraliteit.

De universitaire toga is alleen bestemd voor hoogleraren. Het is een symbool voor wijsheid. Zij dragen het kledingstuk bij ceremoniële gelegenheden als promoties, oraties en de opening van het academisch jaar. De kleuren en ontwerpen van de toga's verschillen per universiteit.

Hoewel het bij de universitaire variant het meeste gebeurt, kan bij alle toga's een baret gedragen worden.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden