ORANJE

Ons beeld van het Nederlandse koningschap is zo'n honderd jaar oud en de huidige identiteit van de Nederlandse samenleving dateert uit dezelfde periode. Het ligt voor de hand hier een wederzijdse beïnvloeding te construeren, maar dat is een te haastige conclusie. De Nederlandse samenleving had in de vorige eeuw een wat langere aanloop nodig om haar vorm te vinden. Thorbecke's grondwet van 1848 was toch wat anders uitgewerkt dan de liberalen hadden gedacht.

Het ideaalbeeld dat Thorbecke en zijn vrienden van de toekomstige Nederlander koesterde was dat van het modale Avro-lid: een snufje van de donderdagavond-sfeer uit het Concertgebouw, wat gepast vertier maar ook een stichtelijk woord.

Thorbecke had daarvoor met de grondwet van 1848 het fundament gelegd. Maar het pakte anders uit. De minderheden in Nederland gebruikten hun pas verworven vrijheid om zich te organiseren en een andere levensstijl dan de Avro-cultuur op te bouwen, kortom: om zich te emanciperen.

Liberalen van de tweede generatie als Pierson en Goeman Borgesius voelden intuïtief aan dat er iets moest gebeuren om de Nederlanders te binden. Oranje was er op dat moment nog wel, maar door het gedrag van de twee laatste Willems was de glans daarvan verdoofd.

Het bestuur van de Oranjevereniging in Hardenberg, of waar dan ook, moet nog steeds Pierson c.s. dankbaar zijn dat zij direct het belang hebben ingezien van het grote pr-offensief dat Emma van Waldeck-Pyrmont na het overlijden van Willem III in 1890 had ingezet. Moeder Emma en dochter Wilhelmina gingen naar alle uithoeken van het land. Ook steden en streken, die nog nooit iets van het koningschap gemerkt hadden, moesten het zien.

Dat was een nieuw fenomeen. Het koningschap werd zichtbaar voor het hele volk en nog wel in de gedaante van een pril meisje, een kind-koninginnetje, steeds in het smetteloos wit gekleed. Het volk, en niet in de laatste plaats zijn stramme regeerders. kwam diep onder de indruk. Middeleeuwse gevoelens van ridderlijkheid ten opzichte van de vrouw kwamen weer tot leven en over menig protestant werd zelfs de geest van een alternatieve madonna-verering vaardig.

Een hoogtepunt vond dat in de poëzie, die de minister van koloniën, de tabaksplanter Cremer, in 1898 bij de inhuldiging van Wilhelmina voorhield aan de soldaten die in Indië, op Lombok en in Atjeh moesten vechten: “...denkt aan uwe Koningin, die jong is en rein en goed; als verleiding u tegenlacht en ge u zwak gevoelt, denkt aan Haar, Haar beeld zal u sterken”.

De auto was inmiddels uitgevonden, maar wij schonken de koningin een gouden koets met wel acht paarden. Haar vader had altijd in een gewone fauteuil de troonrede voorgelezen, maar wij lieten een echte middeleeuwse troon maken en de Loterijzaal op het Binnenhof werd weer Ridderzaal. Van de ene op de andere dag werd het koningschap in een lange traditie gesteld. Wij hebben het steeds geloofd en Oranje heeft zich, naar buiten althans, al die tijd daar naar gedragen.

Een vrouwelijk beeld dus en ach, met enige goede wil is ook wel een stereotiep-vrouwelijk beeld van de Nederlandse identiteit te geven: lief en zorgzaam. Het zal wel conservatief zijn, maar ik mag het wel.

Of het allemaal zal beklijven? We moeten er een hard hoofd in hebben. De huidige troonopvolger is van het verkeerde geslacht en paars-II voorspelt ook niet veel goeds als het om zorgzaamheid gaat. Liberalen van het type Bolkestein zijn van een andere snit dan liberalen als Pierson en Goeman Borgesius van honderd jaar geleden.

JAN KUIJK Journalist

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden