Analyse

Oranje: het gaat niet om de opstelling, maar om de mentaliteit

Louis van Gaal observeert zijn team tijdens de laatste training van Oranje voor de wedstrijd tegen Australië. Beeld getty
Louis van Gaal observeert zijn team tijdens de laatste training van Oranje voor de wedstrijd tegen Australië.Beeld getty

Vier dagen lang, als het al niet langer is, heeft Louis van Gaal erover nagedacht hoe aan zijn zo zoet begonnen droom een passend vervolg kan worden gegeven - en wat dan een passend vervolg zou zijn. Na de extase van Salvador, waar wereldkampioen Spanje met sprankelende aanvalsstoten werd ontmanteld (5-1), zou een bevredigend vervolg zonder al te veel opwinding voor hem vandaag tegen Australië al afdoende kunnen zijn. De idealist van oorsprong denkt als een ware toernooicalculator.

Henk Hoijtink

Daar is tot dusverre nog weinig aandacht voor geweest, in vooral de oeverloze discussies over mogelijke spelsystemen en de schade die Van Gaal daarmee aan de offensieve Hollandse voetbalbeginselen zou berokkenen. Maar in feite is de diepere laag van Van Gaals denken veel interessanter dan de rangschikking van zijn spelers per linie, en de cijfertjes die daaraan in het systemenjargon van het voetbal verbonden zijn.

Op zijn tekenborden mag Van Gaal onverminderd schuiven en theoretiseren dat het een aard heeft, gewichtiger zou wel eens kunnen zijn dat hij zichzelf en zijn spelers de toernooimentaliteit wil aanmeten. In de laatste persconferentie vóór de WK-opening tegen Spanje had hij daarvan ongevraagd, in zijn eigen inleidende woorden nog, een treffend signaal gegeven. "Het is een toernooi", had Van Gaal gezegd. "Wie één doelpunt meer maakt, gaat door. Daar moet iedereen maar eens goed over nadenken."

Dat laatste was overduidelijk een boodschap voor zijn criticasters, die van hem - daar kwam het op neer - coûte que coûte attractief en aanvallend voetbal verlangden.

Orthodoxe speeltrant
Daags na de eruptie tegen Spanje sprak Van Gaal opnieuw in die trant. Nederland hoeft de aanval niet te kiezen, betoogde hij in zijn eerste summiere vooruitblik op het tweede WK-duel - en dat is vooral vanwege de riante marge van de doelcijfers natuurlijk ook zo. In het stadium van de oefeninterlands in de WK-campagne had hij erop gezinspeeld dat hij het systeem met vijf verdedigers tegen het bescheiden Australië zou kunnen inruilen voor de orthodoxe speeltrant met drie aanvallers. Bij een nederlaag tegen Spanje - vooraf alleszins voorstelbaar - zou het noodzakelijk geweest kunnen, nu is er feitelijk geen aanleiding toe.

Desondanks zou Lens als derde aanvaller kunnen worden opgeroepen. Gisteren trainde hij en niet verdediger Vlaar bij de basisspelers mee, in slechts een positiespel, dat wel. Van Gaal zou ermee afwijken van het speelplan in het oefenduel met Wales (2-0), dat vanwege de Britse stijl als tegenstander was uitgekozen met het oog op de WK-wedstrijd tegen Australië. De ring van verdedigers had toen plaatsgemaakt voor een voller middenveld - in cijfers: van 5-3-2 naar 4-4-2.

Tegen Wales mocht het tactisch allemaal kloppen, met Blind als de naar de middenlinie doorgeschoven verdediger, maar zoden aan de dijk zette het niet. Blind, die zich enkele dagen geleden in de overrompeling van de wereldkampioen in een vrijere rol aan de linkerzijkant met doorslaggevende passes had onderscheiden, had destijds als middenvelder weinig inbreng gehad.

null Beeld anp
Beeld anp

Het was een bewijs geweest voor de voetbalrealiteit dat niet al het geschuif van trainers met spelers iets teweeg kan brengen. Voor welk systeem Van Gaal vandaag ook kiest, de 'Spanje-variant' of toch 4-3-3, het is goed mogelijk dat het de bepalende factor niet blijkt te zijn.

Geestkracht
Vraag het de meest gelouterde voetballers en ze zullen het in koor nazeggen: belangrijker dan tactiek, nooit meer dan een middel, is uiteindelijk mentaliteit, overgave, opofferingsgezindheid of hoe zoiets verder in het brede spectrum van de psyche ook kan worden genoemd. Oranje heeft zichzelf met de zege op Spanje een geweldige oppepper verschaft. Toernooiroutinier Nigel de Jong sprak prijzende woorden over Oranje's verdedigers, op één (Vlaar) na toernooidebutanten uit de Nederlandse eredivisie.

Dat ze zich tot het eind in Brazilië staande kunnen houden, mag onwaarschijnlijk zijn, maar in dit stadium mag ervan worden uitgegaan dat de geestkracht dermate is toegenomen dat een speler hier of daar er niet of nauwelijks toe doet.

Het zal ook tegen die achtergrond zijn dat Van Gaal langzamerhand andere accenten legt. Openlijk en met recht onbeschaamd straalt hij het besef uit dat ook een kleine zege op Australië, en daarmee al dan niet officieuze plaatsing voor de tweede ronde, zou kunnen volstaan. Gesproken volgens de clichébeelden zou kunnen worden gesteld dat Van Gaal zich op die manier richt naar de mores van landen als Italië en (het vroegere) Duitsland, met hun toernooivoetballers die van wedstrijd naar wedstrijd kunnen of konden denken, rekenend naar de omstandigheden.

Maar inmiddels is er dichter bij huis een mooier en in de sfeer van deze dagen prikkelender voorbeeld. Met het voor hem nieuwe pragmatisme kiest Van Gaal in zekere zin het spoor van zijn voorganger Bert van Marwijk, hoezeer hun tijdvakken en hun aanpak op het oog ook mogen verschillen. Dat Van Marwijk het 'toernooidenken' - leven van wedstrijd naar wedstrijd - in de aanloop naar het WK 2010 in Nederland introduceerde, is iets te veel gezegd. Nieuw kon het immers niet zijn. Maar het kon aanvoelen als een noviteit van Van Marwijk, omdat Nederlanders in grove lijnen zelden of nooit goed waren geweest in dat stap-voor-stap-denken.

Vermeende hardheid
In Brazilië nam Van Gaal het al eens op voor Van Marwijk. Een buitenlandse verslaggever had hem gevraagd of hij de verplichting voelde het aanzien van het Nederlandse voetbal weer op te poetsen na het WK 2010, en vooral de finale daarvan. Van Gaal distantieerde zich nadrukkelijk van de beeldvorming die daarover, vooral door de trap van De Jong op de borst van de Spanjaard Xabi Alonso, is ontstaan. "Nederland is toen niet over de schreef gegaan", antwoordde hij. "Fysieke strijd hoort bij de sport, en de scheidsrechter geeft de grenzen aan."

Dat ging toen nog vooral over de vermeende hardheid, maar steeds duidelijker schemert door dat er meer achter zat. Hoewel hij het met zijn onvergelijkbare persoonlijkheid anders zal brengen, heeft het er alle schijn van dat Van Gaals benadering op het mentale vlak in de kern overeenkomt met die van Van Marwijk.

Voorlopig heeft Van Marwijk, en niet alleen hij, daar weinig oog voor. Hij maakt, als tv-analist in Brazilië, onder de eerste loftuitingen voor Oranje en Van Gaal een zo niet verbitterde dan toch verongelijkte indruk. Maar waarom? Los van waar die eindigt, zou deze WK-route wel eens meer op de zijne kunnen gaan lijken dan de vorige bondscoach zelf wil of kan inzien.

null Beeld anp
Beeld anp
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden