Opwindend jaar eindigt in dramatiek

Klaas Swaak was PvdA-wethouder van sociale zaken in Groningen van 1992 tot 1998. Hij vertrok voortijdig, omdat die baan ten koste ging van zijn gezondheid. Tijdens het laatste jaar hield hij een dagboek bij over de perikelen in het lokaal bestuur, dat nu is gepubliceerd.

Het dagboek 'De hete adem' van Klaas Swaak over zijn laatste jaar in het stadsbestuur van Groningen, eindigt met weken vol dramatiek. De burgemeester, Hans Ouwerkerk, stapt diep gekwetst op na de Oosterparkrellen. Zelf is Swaak kort daarvoor gestopt: geestelijk en lichamelijk uitgeput na zes tamelijk roerige jaren als wethouder. 'Het afscheid van Hans is indrukwekkend: ik huil, voel me verslagen, de stad heeft verloren', schrijft hij in februari 1998.

Hondsvermoeiend, maar fascinerend noemt Swaak (1935) zijn tijd als collegelid. Iets kunnen betekenen voor met name kinderen in kansarme gezinnen, dat vond hij het mooie. En daar liep hij hard voor.

Het huidige college van b.enw. heeft een beetje bozig kennis genomen van zijn 300 pagina's dikke boek, hoorde hij van een oud-collega. Hij lacht er smakelijk om. ,,Iedereen roept altijd dat de overheid transparant moet zijn, maar mijn inkijkje in die gesloten wereld vinden de hoofdrolspelers toch niet zo leuk.''

Echt onthullend is 'De hete adem' niet, afgezien van het verhaal over een wegens fraude veroordeelde ambtenaar. Deze probeerde het college te chanteren door te dreigen een lijst te openbaren met honderd namen van ambtenaren die niet zo zuiver op de graat zouden zijn geweest.

Verder hebben zich tussen april 1997 en maart 1998 weinig gekke dingen afgespeeld waarvan de buitenwacht geen weet had. Maar het was bestuurlijk wel een opwindend jaar en Swaak spaart sommige ex-collega's en partijgenoten niet.

Ooit maakte hij met enige tegenzin zijn entree in de lokale politiek. Hij was directeur van een lom-school. Met de polarisatie in de PvdA destijds -midden jaren tachtig- had hij moeite. Uit louter plichtsgevoel ging hij, na te zijn gevraagd, de raad in.

Zeven jaar later werd hij benaderd voor het wethouderschap. Hij ambieerde dat niet. Maar de partij zat in de puree. Twee PvdA-wethouders hadden het veld moeten ruimen door het debacle rond de Groninger Kredietbank, een strop voor de stad van zo'n zestig miljoen gulden.

Naast cultuur kreeg Swaak sociale zaken, arbeidsmarktbeleid en grote stedenbeleid toebedeeld. Mede door zijn lange ervaring in het speciaal onderwijs, waar de meeste leerlingen uit achterstandsmilieus kwamen, lag dit terrein hem na aan het hart, vertelt hij. ,,Al had ik liever ruimtelijke ordening gedaan, omdat dat nieuwer voor me was.''

Er lag veel werk te wachten: van de beroepsbevolking in de stad zat een op de vier mensen thuis. Vaak al jaren. ,,Wat me ook motiveerde mijn best te doen was het door de bankaffaire beschadigde beeld van de overheid. We moesten laten zien dat dit college wél zorgvuldig met geld kon omgaan.''

Landelijke aandacht trok in zijn tweede jaar een rapport over bijstandsfraude. Een op de drie uitkeringsgerechtigden, zo bleek, sjoemelde. Swaak had het onderzoek na wekenlange discussies in het college openbaar gemaakt en pleitte voor streng optreden. ,,Gelukkig bleek Wim Kok er ook zo over te denken, dat gaf een grote steun in de rug.''

Na de verkiezingen van 1994 keerde hij terug op sociale zaken. Begin 1998 raakte hij overspannen. ,,Ik was moegestreden, stuitte bij de ontwikkeling van m'n beleid op zoveel grenzen: de regelgeving, de beperkte ruimte die ik in de raad kreeg van zowel links als rechts.''

Tijdens zijn afwezigheid van drie maanden kwam chaos bij de sociale dienst aan het licht: grote tekorten, achterstanden in de automatisering, mokkende medewerkers. De wethouder had er nooit een signaal over ontvangen. Toen hij zijn werk hervatte, wist hij dat het zwaar zou worden en hij besloot dit laatste jaar voor de verkiezingen vast te leggen. ,,Als herinnering voor later en als therapie, om afstand te nemen. Maar ook omdat ik graag schrijf'', zegt Swaak, die eerder bij een Groningse drukker drie dichtbundels publiceerde.

Betrouwbaar, authentiek, principieel. Soms knap onzeker, soms uitermate tevreden over zijn verrichtingen. Door velen gewaardeerd. Dat beeld van zijn persoonlijk en bestuurlijk functioneren brengt Swaak met zijn dagboek naar buiten. Aanvankelijk had hij een werk van niet minder dan 800 pagina's in gedachten. Verhandelingen over zijn beleid, afgewisseld met dagboekpassages. Maar daar vond hij geen uitgever voor.

Hoe gemeentelijk beleid tot stand komt en wie welke rol speelt in dat proces blijft normaal nagenoeg onzichtbaar voor de burger. Evenals de twijfels, de meningsverschillen en de -sporadische- knetterende ruzies. In Swaaks dagboek wordt het minutieus beschreven. Hij voegde er een kleine dosis couleur privé aan toe en laat ook zien uit wat voor boeken hij inspiratie putte. Zo verwijst hij naar het postverzorgingsstaat-model in een studie van de socioloog Neil Gilbert. Volgens diens opvatting moeten burgers minder verzorgd worden en meer geprikkeld tot het nemen van verantwoordelijkheid voor hun eigen lot.

Swaak: ,,Een ander evenwicht tussen rechten en plichten, dat zat ook in de nieuwe Algemene bijstandswet van 1997. Ik heb altijd gevonden dat niet-werken asocialiseert en heb daarom dankbaar gebruik gemaakt van alle gelden die er waren om additioneel werk te scheppen. Het was voor mij een groot geluk dat Melkert toen minister was.''

Ondanks het bijhouden van een dagboek, lukte het hem toch niet echt het werk van zich af te zetten. Terwijl hij zich inspande de sociale dienst onder controle te krijgen, verscheen bovendien een extern rapport waaruit bleek dat de situatie daar nog ernstiger was dan gedacht. De voltallige oppositie diende hierna een motie van afkeuring tegen hem in. Die overleefde hij politiek, maar persoonlijk was Klaas Swaak een maand later geknakt.

Hij vertelt nog steeds betrokken over zijn tijd als wethouder, mist dat werk soms wel. ,,Nergens word je zo uitgedaagd als in die arena.'' Hij heeft nog een paar keer opgebeld naar het stadhuis om zich ergens mee te bemoeien. ,,Maar ik merkte snel dat ik dat niet moest doen.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden