Opvoeden is tasten in het duister

Het was een druk jaar voor mij en mijn gezin. Hard werken, nieuw oud huis opknappen en twee kleine kinderen verzorgen, die gepromoveerd zijn van baby en peuter tot peuter en kleuter. Dit zijn de tropenjaren. De goede voornemens zijn: meer tijd met mijn man doorbrengen, soms zonder grut erbij en beter opvoeden. Dan bedoel ik niet minder werken. Want een ook-werkende moeder en een mee-zorgende vader, dat is in mijn optiek een goede opvoeding, namelijk in het belang van de kinderen. Zo identificeren zowel mijn jongetje als mijn meisje zich met beide mogelijkheden in het bestaan.

Maar dat opvoeden? Ik dacht dat ik een beschaafd, weldenkend en bovendien hoogopgeleid mens ben, maar in de omgang met mijn kinderen sta ik vrijwel dagelijks, op z'n minst even, met mijn handen in het haar en word ik geconfronteerd met een fundamenteel gevoel van onmacht. Opvoeden ervaar ik als een tasten in het duister. Iedere ouder kent in de beslotenheid van de eengezinswoning de blinde woede die kinderen met hun primitieve emoties oproepen. Er is elke dag weer veel wijsheid nodig om daar juist op te reageren.

Maatschappelijk is de visie ten opzichte van opvoeding aan mode onderhevig. Het ene moment zijn loslaten en zelf ontdekken de belangrijkste principes en tien jaar later gaat het weer om grenzen en het tijdig aanleren van praktische vaardigheden. Momenteel leven we weer in de laatste mode, over een kleine tien jaar zal de democratisering van het kind weer de overhand krijgen. De waarheid ligt natuurlijk ergens in het midden. Zonder grenzen wordt het leven met kinderen al heel snel een onbeheersbare chaos. Daar staat tegenover dat duidelijkheid niet het ontkennen van de kinderlijke emoties mag betekenen. Het is echt moeilijk!

Zijn er nou geen algemeen geldende opvoedkundige wijsheden die niet zozeer aan mode onderhevig zijn en waar je als ouder iets aan hebt? Een leidend principe is dat iedereen jong is geweest. Je eigen herinnering lijkt me een belangrijke leidraad. Waarvan heb ik genoten, wat maakte mij gelukkig en wat heb ik gemist? Wanneer je dat weet en verwerkt hebt, kan je je kinderen die kwaliteiten in ieder geval bieden.

Neem het christelijk geloof. Welke visie ten opzichte van opvoeding schuilt in het geloof? Je moet respect hebben voor je opvoeders, je dient te gehoorzamen aan autoriteit. Maar je kan van een kind toch geen respect vragen voor ouders, die zichzelf niet eens respecteren? Het christelijk geloof heb ik als kind ervaren als een autoritair systeem, dat kinderlijke emoties onderdrukt. Ik herinner mij niets dan saaiheid in de kerk. Een uur duurde onmenselijk lang. Er zijn nu kinderbijbels en kindermissen, maar is er ook wezenlijk iets verandert aan het beeld van het gehoorzamen aan de almachtige vaderfiguur? Wat is een kind in het christelijk geloof?

Het westerse onderwijs is voornamelijk gericht op het klaarstomen voor de maatschappij, niet op het welbevinden van het individu. Het gaat meer om vaardigheden, dan om de betekenis daarvan voor het mens zelf. Mijn lagere school was goed, door de bevlogenheid en creativiteit van het docententeam. De klassen waren wel veel te groot, waardoor er helaas gebullebakt moest worden. Het middelbare schoolsysteem vond ik dodelijk. Met die zware boekentas heb ik mij door zes jaar heengesleept en me voornamelijk verveeld. Functie, doel, noodzaak van het leren ontging mij. Leren was gespeend van iedere creativiteit. Alleen projectmatig onderwijs waar je vanuit eigen interesse een werkstuk mocht maken, kon mijn enthousiasme opwekken. Het studiehuis lijkt mij dus een uitkomst. Mijn belangrijkste drijfveer te voldoen aan de eisen die werden gesteld, was angst voor onvoldoendes, dus was ik maar braaf. Uit angst gehoorzamen is eigenlijk de enige fundamentele kwaliteit die mij is bijgebracht op de middelbare school.

Misschien valt er meer wijsheid uit het oosten te halen. Yoga bijvoorbeeld, bevat uiteindelijk dezelfde principes als de klassieke ballettechniek. Alleen het doel is anders. Bij yoga gaat het om het fysieke en daarmee ook psychische welbevinden, bij ballet om de uiterlijke schoonheid. In het westen is de opvoeding te veel op uiterlijk resultaat gericht. Cijfers, diploma's, het heeft mij nooit veel gezegd. Er zijn hoogleraren die hun vrouw slaan. Het gaat om mens zijn, je erkend weten, zelfstandigheid, het verwerkelijken van je gaven. Gehoorzaamheid aan autoriteit is angst en leidt enkel tot braafheid. De enige waarde van braafheid is iets waar fascistische systemen op draaien.

Het beste dat ik tot nu toe heb gelezen over opvoeden is het boekje van Lea Dasberg Grootbrengen door Kleinhouden. Kinderen worden te lang klein gehouden, krijgen niet tijdig echte verantwoordelijkheid. Ze moeten te lang kind blijven. Creativiteit, onafhankelijkheid, verantwoordelijkheid, zelfstandigheid: dat maakt gelukkig.

Ik zag ooit een merkwaardige proef op televisie waarbij een proefpersoon onder het mom van een wetenschappelijk onderzoek een andere persoon, die onzichtbaar was, vragen moest stellen. Als de onzichtbare persoon geen juist antwoord gaf, moest de ander hem een stroomstoot geven. De stroomstoten werden steeds zwaarder, de onzichtbare persoon schreeuwde steeds luider en smeekte steeds dringender op te houden. De wetenschapper zei de proefpersoon door te gaan in het belang van het onderzoek. De proefpersoon aarzelde, zuchtte, maar ging door.

Ik hoop kinderen groot te brengen die dat ten ene male zullen weigeren. Dat betekent dat ik zelfstandig denkende wezens in huis heb en dat ik het mezelf niet makkelijk maak als opvoeder. Mijn ervaring is dat kinderen heel goed duidelijk kunnen maken wat ze willen. Daarop kunnen inspelen is de eerste stap uit het opvoedkundig tasten in de duisternis. Er rijzen echter ook al snel weer problemen, want peuters en kleuters willen natuurlijk alleen maar elke dag pizza of patat. Als ik het ze dan maar kan uitleggen van die vitamientjes en zo. Maar ze lijden dan opeens aan hardnekkige Oost-Indische doofheid. Onmacht hoort bij opvoeden.

Hester Macrander is cabaretière

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden