Opvallend tijdloos thema in verbazend ouderwetse setting

’Ghetto’ (en ’Ahasverus’) van Herman Heijermans door Het Toneel Speelt o.r.v. Jaap Spijkers; tournee t/m 19-12; info: www.hettoneelspeelt.nl

„Wat niet eigen is, wordt niet eigen.” In dit zinnetje van goedgemutste bemiddelaar rebbe Haëzer zit het dilemma van ’Ghetto’. Het is een doodgewone constatering, die bijna automatisch op instemmend geknik kan rekenen. Maar de kiem van discriminatie ligt erin besloten.

De rebbe zegt het, als hij bij de Joodse voddenkoopman Sachel op bezoek is om weerspannige zoon Rafaël aan een Joods meisje te koppelen, en beiden oordelen dat een sjikse (christelijk dienstmeisje) nooit te vertrouwen is. Ze weten nog niet dat bedoelde sjikse de grote liefde van Rafaël is en dat die twee vast van plan zijn met elkaar een nieuwe toekomst te bouwen. Als dit duidelijk wordt, is de tragedie compleet. In zijn onbuigzaamheid veroorzaakt Sachel zelf het noodlottige einde.

Ruim honderd jaar na dato zijn in dit burgerlijke treurspel van Herman Heijermans uit 1898 moeiteloos hedendaagse overeenkomsten te herkennen. Vervang Joden door moslims, zoals filosoof Ger Groot vorige week in deze krant betoogde, en je zit middenin de actualiteit. Het thema is in feite tijdloos. Zijn er niet altijd godsdienstoorlogen gevoerd? En hebben wij niet zelf, recenter dan het collectieve geheugen lief is, het ’huiselijke’ spreekwoord gehuldigd: twee geloven op één kussen, daar slaapt de duivel tussen?

Alleen al in die zin, maar ook om de betekenis van zijn werk te herwaarderen, is het belangrijk en lofwaardig dat Het Toneel Speelt kort na elkaar een paar Heijermans-stukken speelt. Ondanks een buitengewone succesreeks van ruim tweehonderd voorstellingen destijds, buitenlandse versies in Londen, New York en Berlijn, is ’Ghetto’ sindsdien nooit meer op de planken gezet. In het licht van de twee wereldoorlogen en de verhoudingen in het Midden-Oosten is dat te verklaren, maar inmiddels moeten we in staat zijn tot een universeler vertaling van dé Jood om de essentie van het stuk te vatten.

Des te meer verbaast het, dat regisseur Jaap Spijkers het stuk zo opvallend terug in de tijd plaatst. Zowel qua enscenering als spelregie. In een grote golfplaten loods met een lompenbaal als blikvanger draaft vrijwel iedereen met geagiteerde gebarentaal op en neer alsof het om een drakerig melodrama gaat. In de opzichtig geblindeerde ogen van Mark Rietman (Sachel) meen ik zelfs de oude Louis Bouwmeester te herkennen. Het is alsof Spijkers zich zo voor de rigiditeit van Sachel en diens generatiegenoten wil verontschuldigen met: bekijk het wel in de tijd.

Die indruk wordt versterkt door ’Ghetto’ te laten voorafgaan door ’Ahasverus’, een (drastisch ingekorte) eenakter over de Russische pogroms, als om het vanuit de context van religieuze vervolging te verklaren. Dat haalt de angel uit stuk en thema. Geen toeschouwer, vrees ik, die zich op zijn eigen koppigheid voelt aangesproken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden