’Optreden Mbeki onthutsend zwak’

Pas na twee weken van etnisch geweld zette de Zuid-Afrikaanse president het leger in. Zijn broer, analist Mbeki, oordeelt: „Zuid-Afrika had acht jaar geleden al moeten ingrijpen in Zimbabwe.”

Sinds het uitbreken van de gewelddadigheden in de townships in en rond Johannesburg, bijna twee weken geleden, duurde het vier dagen voordat de Zuid-Afrikanase president Tabo Mbeki voor het eerst van zich liet horen. Woensdag gaf hij toestemming het leger in te zetten. Daarna reed hij niet naar de sloppenwijken om daar tot kalmte te manen, maar vloog hij voor een conferentie naar Tanzania.

Hordes gefrustreerde zwarte Zuid-Afrikanen joegen Afrikaanse immigranten uit hun krotwoningen, plunderden hun bezittingen en stichtten brand. 25.000 ontheemden en meer dan 40 doden is tot zover het resultaat. De politie verrichtte tientallen arrestaties, ’veelal jonge werkloze criminelen die misbruik maken van de xenofobie’, aldus een woordvoerster.

De Zimbabwanen en Mozambikanen zouden vrouwen, banen en woningen inpikken. De ANC-regering deed de gewelddadigheden vooral af als ’criminaliteit’ en lijkt allesbehalve geneigd om de hand in eigen boezem te steken. De nieuwe leider van het ANC, Jacob Zuma, en zijn tweede man multimiljonair Tokyo Sexwale, komen evenmin met alternatieven, maar wijzen wel met de vinger naar president Mbeki. „Dit krijg je als je dictators hun gang laat gaan. We oogsten wat we hebben gezaaid”, zei Sexwale deze week in een verwijzing naar het grote stilzwijgen van Mbeki gedurende de crisis in Zimbabwe, die sinds het jaar 2000 gaande is.

Een analyse over de samenhang tussen geweld en armoede is wel te horen van Lufuno Mmbadi van de Zuid-Afrikaanse mensenrechtenorganisatie SAHRC. Zij zegt dat het geweld voortkomt uit frustraties over die armoede. „De overheid is er sinds 1994 onvoldoende in geslaagd om de onderkant van de samenleving te bedienen.” Tussen 1997 en 2007 is het percentage arme zwarten toegenomen van 50,3 naar 57,2 procent. Er zijn onvoldoende banen voor de veertig procent werklozen en er worden te weinig sociale woningen gebouwd. „Tel daarbij op problemen met stroom- en waterlevering, gestegen kosten voor voedsel en brandstof en de gierende criminaliteit, en je hebt een perfecte voedingsbodem voor racisme.”

Moeletsi Mbeki, beroemd analist, broer én luis in de pels van president Mbeki, zei deze week op tv: „De overheid had acht jaar geleden al moeten ingrijpen in Zimbabwe. Maar het probleem is genegeerd. Men heeft de Zimbabwaanse vluchtelingen nooit vluchtelingen genoemd, maar ’economische migranten’.”

Hierdoor werd de anarchie van Mugabe naar Zuid-Afrika geëxporteerd, stelt Mbeki. Meer dan een miljoen Zimbabwanen zochten een beter leven in en rond Johannesburg – het economisch hart van Zuid-Afrika – en kwamen in townships en krottenwijken terecht. Zuid-Afrika heeft tussen de drie en vijf miljoen migranten, het grootste deel van hen Zimbabwanen.

Volgens Mmbadi slaagt de overheid er niet in het land goed op de rit te krijgen, Zuid-Afrika staat er sociaal-economisch gezien slechter voor dan in 1994. Op veel posten zitten onbekwame mensen: „Kameraden uit de vrijheidsstrijd. Maar je kunt iemand geen gemeente of ziekenhuis laten runnen, als die daar geen verstand van heeft.”

Mismanagement, corruptie en gewelddadige criminaliteit namen de afgelopen jaren hand over hand toe. Honderdduizenden hoogopgeleide (blanke) Zuid-Afrikanen zijn om die redenen al geëmigreerd. Andere Zuid-Afrikanen sluiten zich nu uit frustratie aan bij de Afrikaner Weerstands Beweging.

Mmbadi is ervan overtuigd dat racisme voor een groot deel kan worden opgeheven als het armoedeprobleem wordt aangepakt. Maar de positie van Zuid-Afrika is gecompliceerd, stelt zij: „De economie, de welvaart, is nog voornamelijk in blanke handen. De zwarte overheid wil daar wel zeggenschap over, maar het ontbreekt hen aan vaardigheden”.

Het zal nog zeker een generatie duren voordat deze problemen zijn opgelost, aldus Mmbadi. Ondertussen wordt de kans dat de tegen buitenlanders gerichte woede, haat en frustratie omslaat in etnisch geweld tussen Zuid-Afrikaanse stammen onderling, groter.

„Dat gebeurt nu al”, zegt Mmbadi. „De Zulu’s in de regio Johannesburg vallen nu al Shanganen aan (een kleine minderheidsgroepering) en roepen dat ze terug moeten naar Limpopo, de provincie in het noorden waar ze oorspronkelijk vandaan komen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden