Optimist Rutte heeft altijd kaarten achter de hand

Coalitiepartijen VVD en CDA, met gedoogpartner PVV in het Catshuis. Als de gedoogconstructie uit elkaar valt, is ontslag van het kabinet nog niet direct nodig. Beeld ANP

De onderhandelingen in het Catshuis hebben een doorstart gekregen. VVD, CDA en PVV zijn weer in gesprek over de bezuinigingen. Mocht de gedoogconstructie toch klappen, heeft Rutte nog verschillende, linksere, mogelijkheden.

Een rasoptimist als Mark Rutte is niet voor één gat te vangen, mocht zijn gedoogcoalitie met CDA en PVV uiteenvallen. Zijn voorkeur ligt uiteraard bij de huidige coalitie die een akkoord uitvoert waarbij 'rechts zijn vingers kan aflikken'.

Er zijn altijd speculaties geweest dat de premier linkser was dan zijn huidige beleid. Duidelijk is wel dat hij in 2010 steeds aangaf bij voorkeur over rechts te willen regeren. Niet onlogisch, als je voornaamste uitdager op rechts, de PVV, vijftien zetels winst boekte. Maar mocht deze route door toedoen van Wilders worden afgesloten, dan heeft de liberale evenwichtskunstenaar nog enkele linksere opties achter de hand.

De mogelijkheden op een rij:

Scenario 1
Niet ondenkbaar. Rutte blijft benadrukken dat hij premier is van een minderheidskabinet, gedoogd door de PVV. Mocht de gedoogconstructie uit elkaar vallen, dan betekent dat niet direct een kabinetscrisis. Hij kan missionair steun zoeken van andere partijen. Een gang naar de koningin om ontslag van zijn kabinet te vragen is dus niet op voorhand nodig. Dat deed hij ook niet toen Hero Brinkman uit de PVV-fractie stapte en formeel de coalitie geen meerderheid meer had.

Hij kan proberen zijn bezuinigingsprogramma door de Kamer aanvaard te krijgen met als argument dat het land door de crisis geloodst moeten worden. De steun van de SGP heeft hij, en wellicht van de ChristenUnie. Van andere partijen is dat de vraag. De partijen in de Kamer zullen in ieder geval gedwongen worden zich over dit pakket uit te spreken. Dat betekent dat als ze het afwijzen, Rutte kan zeggen dat de tegenstanders het kabinet in de steek laten, terwijl er een economische storm over het land woedt. Bovendien wordt het interessant wie de motie van wantrouwen indient. Wilders, Samsom of Roemer? Daar zal dan in de verkiezingsstrijd naar verwezen worden.

Scenario 2
Creatieve oplossing. Rutte kan proberen een akkoord te sluiten met enkele welwillende fracties, zoals D66, GroenLinks, ChristenUnie en SGP, een werkbare meerderheid van 79 zetels. Zeg maar 'Paars Plus met de Staphorster variant'. Het kabinet blijft missionair. Een akkoord met deze fracties betekent dat er ook onderhandeld moet worden over de voorwaarden van het bestaande en nieuwe bezuinigingspakket. Gezien de opstelling van met name GroenLinks en D66 kan dit alleen als ingrijpend hervormd gaat worden (woningmarkt, pensioenen, arbeidsmarkt, zorg) en er een verkiezingsdatum wordt afgesproken. Beide fracties willen verkiezingen. Lastig voor Rutte is om het bestaande bezuinigingspakket (18 miljard) weer open te breken.

Scenario 3
Een variant van scenario 2. Het kabinet biedt zijn ontslag aan. In demissionaire staat komt het met een pakket bezuinigingsvoorstellen waarover in de Tweede Kamer nog kan worden onderhandeld. Deze variant is niet ondenkbeeldig, omdat het tegemoetkomt aan veel wensen van fracties, mocht Geert Wilders afhaken. Het demissionaire kabinet-Balkenende IV bezuinigde in 2010 nog ruim drie miljard euro op basis van de motie-Koolmees (D66). Deze variant heeft in ieder geval de aandacht van ChristenUnie, D66 en GroenLinks. Al verschillen ze van mening over de verkiezingsdatum. De Democraten willen deze na Prinsjesdaghouden, bijvoorbeeld in oktober. Het bezuinigingspakket wordt dan inzet van de verkiezingen. GroenLinks wil zo snel mogelijk verkiezingen, en de noodzakelijke hervormingen (hoe, wanneer en hoeveel) onderdeel laten uitmaken van de campagne.

Scenario 4
Weinig kansrijk. Rutte tracht een akkoord te sluiten met de PvdA. Deze missie lijkt kansloos, aangezien fractievoorzitter Diederik Samsom heeft verklaard dat het kabinet zo snel mogelijk weg moet, omdat er rond dit kabinet te veel een rechtse geur hangt. De SP deelt deze opvatting en iets genuanceerder (zie scenario 3) ook GroenLinks.

Scenario 5
Wellicht het meest realistische scenario. Na het afhaken van de PVV biedt het kabinet-Rutte (gedwongen door de oppositie) zijn ontslag aan en blijft tot aan het nieuwe kabinet demissionair. Hij zal, net zoals eerder in België, op de winkel passen en geen controversiële voorstellen doen. Dit zou het slechtst denkbare scenario zijn, vrezen critici, omdat er dan geen maatregelen worden genomen tegen oplopende begrotingstekorten en om de economische recessie te overwinnen. De overheid zal daardoor uiteindelijk fors hogere rentes op de obligatiemarkt moeten betalen, waardoor een Grieks drama dreigt. België kreeg inderdaad te maken met hogere rentes en een afwaardering van de kredietstatus. Of het echt zo erg zal worden, valt echter te bezien. Een demissionair kabinet moet namelijk handelen in het belang van het land en keurig passen op 's lands financiën. Dit kan tot gevolg hebben dat een demissionair kabinet toch moet overgaan op bezuinigingen. Na anderhalf jaar zonder regering te hebben gezeten, slaagde het nieuwe Belgische kabinet er moeiteloos in een relatief klein bedrag aan bezuinigingen te vinden.

Scenario 6
Minst realistisch. Een kabinet zonder parlementaire binding, ook wel genoemd een extra-parlementair of een zakenkabinet. Rutte komt in dit scenario niet voor. Dit - tijdelijke - kabinet leidt à la de Italiaanse regering Nederland door de woelige baren. Net zo weinig realistisch is een nationaal kabinet, waarin alle partijen vertegenwoordigd zijn. Hoogstens denkbaar in tijden van oorlog.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden