Opstanding van de macho

Stille Zaterdag 2004 betekent een keerpunt in de kijk op Jezus. In de nieuwe wereld gaat het niet meer over verzoening of Jezus' twee naturen maar over de dood van een mietje en de opstanding van de macho. Christus de tijger is terug.

Hij mijmert, de 'oude man in een droge maand' in T.S. Eliot's gedicht Gerontion (1929). Plotseling verschijnt, als in een apocalyptisch visioen, Jezus, in een opmerkelijke gedaante: then came Christ the Tiger.

Het beeld ontleende T.S. Eliot waarschijnlijk aan een franciscaanse fabel: een verweesd tijgerwelpje groeit op onder de geiten, wordt ontdekt door een grote tijger en leert van hem zijn ware aard - niet blaten maar brullen. Die grote tijger is in 'Gerontion' Christus die de mens zijn ware aard onthult. Christus is geen tandeloze tijger.

In zijn boek 'Het algemeen betwijfeld christelijk geloof' (1992) verwijst Harry Kuitert naar het gedicht als hij schrijft over het laatste oordeel, waaraan in de gebruikelijke theologie alle scherpte ontnomen is, alsof goed en kwaad er niet meer toe doen. Van Christus de tijger 'horen we de laatste tijd weinig'. De doorsnee gelovige houdt het op het Lam Gods, de herder die 'in het zachte gras de mensen liefhad en genas en in hun midden stond', zoals, een bekend kerklied zegt.

Kuitert ondernam in zijn latere boeken geen reddingsactie van Christus de tijger. Daarvoor moeten we in het gidsland van het geloof zijn, onder evangelicale Amerikanen. Niet, doordat hun academische theologie zoveel voorstelt, maar vanwege hun vermogen om de populaire cultuur te bereiken. ün omdat de tijd rijp is voor de dood van de halfzachte Jezus.

Twee miljoen boeken zijn er al besteld door de Amerikaanse boekhandels. Deze week verschijnt Glorious Appearing, het twaalfde en laatste deel van de serie 'Left Behind' van de schrijvers Tim LaHaye en Jerry Jenkins. De oplages stellen die van geheide verkoopkanonnen als Hillary Clinton en John Grisham in de schaduw.

Aanvankelijk deed de serie het alleen goed in de christelijke boekhandels, nu weet heel het land ervan en is het bereiken van de toppositie van de bestsellerlijst van US Today een kwestie van tijd. Daarmee lijkt de serie op The Passion of The Christ: eerst obscuur christelijk, nu een internationaal nieuwsfeit. Volgens The Guardian is het het zoveelste bewijs van de invloed die christelijke thematiek op de populaire cultuur heeft.

Het verhaal achter de serie is losjes ontleend aan de Bijbel, of beter gezegd: gebaseerd op een fundamentalistische lezing van het laatste bijbelboek Openbaring. Deel één - Left Behind, naamgever van de hele serie - schetst hoe de wereld eruitziet wanneer de ware gelovigen, de echte reborn christians, worden 'opgenomen'. Letterlijk: uit het leven geplukt, naar hoger heerlijkheid, met achterlating van de rest. Was de uitverkorene een piloot, dan had de rest van de passagiers pech.

De volgende zeven jaren teistert de antichrist de aarde. Hij is voorzitter van de Verenigde Naties, gevestigd in Bagdad. (Deze fictie sloot wonderwel aan bij feiten en fictie over het beest van Bagdad, en bij George Bush' aversie tegen de Verenigde Naties)

Dan komt Christus terug op aarde, het thema van Glorious Appearance. Jezus, een goedaardige entiteit, kijkt iedereen recht in de ogen en spreekt lieve zegenbeden uit. De schrijver Jerry Jenkins zegt in een vraaggesprek met beliefnet.com dat de Jezus van de zondagsschool hem voor ogen heeft gestaan. Maar het is maar de vraag op wat voor zondagsschool Jenkins gezeten heeft, want naast de vilten man met een lammetje op de arm duikt een heel ander Jezusbeeld in Glorious Appearance op. Met het betere horrorwerk, dat de serie sowieso niet schuwt.

Het is Jezus als Terminator, ditmaal niet met de spierballen van Arnold Schwarzenegger om orde op zaken te stellen, maar - heel protestants - met woorden als wapen. Zodra Jezus spreekt, delft de antichrist het onderspit, zijn vazallen en hun paarden klappen als zelfmoordterroristen uit elkaar, ,,alsof de woorden van de Heer hun bloed hadden oververhit zodat dat uit de aderen en huid barstte''. In hun doodsstrijd 'verschroeit hun vlees, hun ogen smelten, hun tong vergaat'.

Left Behind is met 40 miljoen verkochte exemplaren de bestverkopende volwassenenroman van dit moment in de Verenigde Staten. De boeken zijn verfilmd.

In Nederland is de boekenserie onder de titel De laatste bazuin nooit ontsnapt aan het beperkte circuit van christelijke boekhandels en verschijnt bij uitgeverij Kok.

Anders verging het de film The Passion of the Christ van Mel Gibson. Oók klein begonnen, maar inmiddels een internationaal fenomeen. Dat het in Nederland schopte tot prominent nieuwsitem.

Ja, erkent Stephen Prothero, de film is gruwelijk, antisemitisch en goedkoop gewelddadig. Èn aansprekend. Want, vertelt de geschiedkundige in een even hilarische als verhelderende e-mailwisseling (slate.msn.com/id/2095946), want Mel Gibson 'heft op spirituele wijze de middelvinger naar America's warme en gezellige Jezus'.

Onlangs publiceerde de hoogleraar uit Boston Prothero 'American Jesus'. Hij schetst daarin, aldus de ondertitel, How the Son of God Became a National Icon. Jezus verandert in de Amerikaanse geschiedenis steeds van gedaante, al naar gelang de historische behoefte en ingrijpender dan welke commerciële Extreme make-over ook.

De Amerikaanse president Thomas Jefferson ging precies twee eeuwen geleden een band aan met zijn zelfgeboetseerde Jezus, ontdaan van christendom, leverancier van een rationele ethiek. Jezus, een man van de geest. De evangelisten van de negentiende eeuw maakten er een fijne, gevoelige vriend van, die ze gloedvol snotterend beleden.

Begin twintigste eeuw eisten de Verenigde Staten hun rol op het wereldtoneel op, met wapengekletter en een martiale Jezus. In de Tweede Wereldoorlog kregen soldaten dit beeld van een 'viriele, mannelijke Christus' mee: Warner Sallmans Head of Christ (1940), met 500 miljoen kopietjes misschien wel het meest vermenigvuldigde hoofd ter wereld. Hij heeft zachtglanzende golvende haren, maar wel de kaaklijn van Arnold Schwarzenegger.

De jaren na de oorlog, betoogt Stephen Prothero, beleefde Jezus een flinke make-over die tot op heden doorwerkt. Het is een kruising van de negentiende eeuwse sensitieve jongen uit Nazareth en oosterse goeroes. Zeg maar, een hippie/therapeut/maatje. Jezus, Gods Zoon, heeft, noteerde iemand, tegenwoordig meer DNA gemeen met Oprah Winfrey dan met God de Vader.

Ook in de Lage Landen onderging Jezus een gedaanteverwisseling. Het was in het voorjaar van 1974 toen Robert Long in zijn ongekend goedverkochte plaat 'Jezus redt' signaleerde dat de streng moralistische kerken hun 'greep' gingen 'verliezen'. Men moest dus wel een and're koers gaan kiezen/ Men was geweldig in zijn sas want wat ontdekte men alras/ Toen men nog 's in de bijbel las, dat Jezus ook een hippie was. Over metamorfose gesproken: religiecynicus Long was enkele jaren tevoren nog relipopmusicus Bob Leverman.

,,Ik kan er niks aan doen'', schrijft Prothero op het internet, ,,dat ik applaudisseer bij The Passion. Amerikaanse protestanten hebben van Jezus een 'juffrouw Jezus vriendje Christus' gemaakt, die ons begroet met een brede grijns en twee duimen omhoog.''

Wat Prothero de Victoriaanse, vrouwelijke Jezus noemt, de liefhebbende vriend die razend populair geweest is onder evangelicalen, is achterhaald. Hier staat een Man.

Hij doet Prothero denken aan Matthias Grünewalds Kruisiging uit 1515, geprezen én ,,afgekeurd als sadomasochistisch en zonder geestelijke inhoud''. Maar juist in de meest gewelddadige eeuw uit de geschiedenis, de twintigste, was het altaarstuk van Grünewald populairder dan ooit, vooral tussen de twee grote wereldoorlogen.

De oude kritiek op de Kruisiging echoot door in de Nederlandse recensies van The Passion: de critici vinden het een lege film, waarin de motieven van de hoofdpersoon een raadsel blijven. De oorzaak daarvan ligt in Gibsons Jezus: geen man van de geest, geen begripvolle vriend, maar een lichaam. Een bloedend, tot prut geslagen, ongenadig lijdend lijf.

Als de beulen afgepeigerd het ranselen even staken, komt slachtoffer Jezus overeind. Een kerel. Een paar dagen later is hij er weer, hartenbreker Caviezel alias Jezus, mooi als een 'atleet in de kleedkamer', zoals een kijker het omschreef. Hij staat op en vertrekt onder oorlogsgedreun uit zijn graf. I'll be back, zegt Terminator. ,,Ik kom terug.'' The Passion is de filmgeworden opstanding des vleses.

Het Algemeen betwijfeld christelijk geloof van Harry Kuitert is vanaf het verschijnen in 1992 inzet geweest van veel theologisch dispuut. Maar op zijn kritiek op de papieren-tijger-Christus is bij mijn weten nauwelijks gereageerd. Nu lijkt zijn profetische analyse bewaarheid: dat christelijk geloof het niet redt zonder tanden.

,,Denk niet dat ik gekomen ben om vrede op aarde te brengen. Ik breng het zwaard.'' Deze en dergelijke citaten van Jezus beleven een herontdekking. Want het laatste oordeel heeft nieuwe cijfers en letters gekregen, de elfde september in New York en de elfde maart in Madrid, WTC 11/9 en 11-M, als tekens van het beest. Codes van een gericht dat niet meer aan gene zijde plaatsvindt, maar hier en nu. Waar goed en kwaad geen kwestie van smaak meer zijn, maar van een dodelijk ernst.

De westerse wereld - die, hoe je het ook wendt of keert, een christelijke is - bezint zich op haar wortels en waarden. Ze was een 'oude man in een droge maand' geworden, zoals T. S. Eliot dichtte.

Toen kwam Christus de Tijger.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden