Opstandige katholieken doen het zelf

Frans Wouters voor de kerk in Hooge Mierde. Beeld Ton Toemen

Fusies en kerksluitingen in het bisdom Den Bosch leiden tot weerstand onder gelovigen. Ze kiezen hun eigen koers om de hardliners te omzeilen.

Frans Wouters schudt nog maar eens met zijn hoofd. "Het is zo zonde, deze kerk hoeft helemaal niet dicht." We staan in het halletje van de Sint Johanneskerk in Hooge Mierde, een dorp onder de rook van Tilburg. Naar binnen kunnen we niet, een houten deur met glas verspert de toegang tot de kerkruimte. "Hier zijn mijn kinderen gedoopt en hebben ze hun eerste communie gedaan. Dit is mijn kerk."

Aanstaande zaterdag wordt Jezus, onder de gedaante van geconsacreerde hosties, weggedragen en dan is 'de Johannes' geen katholieke kerk meer. Voortaan moeten de gelovigen naar Reusel, een paar kilometer verderop, maar daar zit pastoor Van Roosmalen en die houdt er andere ideeën op na dan een deel van zijn gelovigen. "Niets mag meer", zegt Wouters. En dus heeft hij met andere parochianen besloten zelf vieringen te gaan houden. Binnenkort doen ze dat voor de tweede keer in het gemeenschapshuis van Lage Mierde. "Nu al die kerken dichtgaan willen we als geloofsgemeenschap bij elkaar blijven komen. In onze eigen omgeving."

Frans Wouters (66), een bekend CDA-raadslid in Reusel, heeft een succesvol bedrijf in diervoeders. Iemand met aanzien in de gemeente, geen relschopper. Aan de huiskamertafel vertelt hij dat er tot voor kort vier kerken in zijn parochie waren: in Hooge Mierde, Lage Mierde, Hulsel en in Reusel. En hoe de pastoor plotseling op zondag bekend maakte dat alleen die in Reusel open bleef. "Het kwam als een donderslag bij heldere hemel. Als reden voor sluiting van de andere kerken werd het gebrek aan kerkgangers gegeven. Maar in Hooge Mierde bijvoorbeeld komen nog best veel mensen. Nogmaals: we waren stomverbaasd. Van enig overleg is geen sprake geweest."

De kerksluitingen in de parochie van Wouters maken deel uit van een grote reorganisatie die het bisdom Den Bosch doorvoert: dit jaar moeten 230 parochies zijn gefuseerd tot vijftig nieuwe parochies. De bisdomleiding zegt niet anders te kunnen: het kerkbezoek loopt dramatisch terug en wie nog wel een viering bezoekt is in de meeste gevallen oud en grijs. Doe je niets, zegt het bisdom, dan staat de toekomst van de kerk op het spel.

Scheuring
Nu hebben Brabantse katholieken de naam het kerkelijk gezag te aanvaarden en inderdaad: nogal wat gelovigen leggen zich - soms onder protest -- neer bij al die fusies en kerksluitingen, maar intussen groeit ook de weerstand. In Best stapte na een parochiefusie het grootste deel van de parochianen samen met de pastores op en ging zelfstandig verder.

Nu in Veldhoven na gedoe rond de fusie en de sluiting van kerken, ook nog een geliefde pastoraal werkster wordt ontslagen, dreigt ook daar een scheuring. In Den Bosch opereert de San Salvatorgemeenschap al een paar jaar succesvol, los van het bisdom. Het rommelt op meer plekken, nu dus ook in Reusel.

"Het verzet is heel breed", zegt Ad de Groot van Bezield Verband, een beweging van kritische katholieken. Onlangs kwamen op initiatief van Bezield Verband opnieuw zo'n dertig verontruste katholieken (vooral bestuurders, pastoraal werkers en ook een paar priesters) uit het bisdom Den Bosch bij elkaar om ervaringen uit te wisselen en samen een strategie te bepalen. "Zo'n fusie wordt vaak tegen de zin van de gelovigen doorgedrukt. Het kerkelijk leven draait vervolgens rond één, meestal conservatieve, pastoor die de klok vijftig jaar terugdraait. Vrijwilligers worden afgedankt, werkgroepen opgeheven en experimentele vieringen zijn uit den boze: met één veeg wordt de geloofsgemeenschap in het gareel gebracht".

Liedjes aandragen
Ook in Reusel ging het mis na de fusie. Frans Wouters mocht na dertig jaar trouwe dienst van het ene op het andere moment de voorbereiding van de Eerste Communie en het Heilig Vormsel niet meer doen. Een reden daarvoor kreeg hij niet te horen van pastoor Karel van Roosmalen.

"Hij zei alleen maar dat hij nu de baas is", zegt Wouters. Verschillende ouders zijn volgens hem afgehaakt. "Er kan veel minder dan voorheen. Als mensen zelf liedjes aandragen voor een uitvaart, dan mag dat niet van de pastoor. Dus doen we het voortaan zelf." Pastoor Van Roosmalen wil niet zoveel kwijt over de afscheiding binnen zijn parochie. "Ze doen maar", zegt hij over de telefoon alvorens hij de verbinding verbreekt.

Frans Wouters neemt ons mee naar 'De Ster' in Lage Mierde, waar 5 september een viering van dankbaarheid wordt gehouden. Je kunt er pinnen, parkeren is geen probleem, maar een kerk is het nog lang niet. God moet zijn plek hier nog vinden. "We gaan zelf voor in de viering en hebben een heel goed koor", zegt Wouters vol vertrouwen. Of het een echte beweging wordt, weet hij niet. "Ik wil er nog geen naam aan geven, maar we gaan zeker door. Ook op Allerzielen hebben we al een viering gepland."

Rob Mutsaerts in de Sint-Janskathedraal in Den Bosch. Beeld anp

Bisdom Den Bosch vindt afscheiding geen punt

Bisschop Antoon Hurkmans van Den Bosch is al een tijdje ziek en dus mag zijn hulpbisschop Rob Mutsaerts de reorganisatie van het bisdom uitleggen aan een steeds kritischer publiek. "Voor mij zijn die kerksluitingen ook pijnlijk, maar we worden snel kleiner en we moeten ingrijpen. Anders is er over vijftien jaar niets meer van de kerk over."

Veel gelovigen zoals Frans Wouters begrijpen niet dat hun kerk dicht moet. Er komen nog genoeg mensen naar de vieringen, zeggen ze, en er is nog genoeg geld in kas. Wat zegt u tegen die mensen?
"Geld is uiteindelijk niet het belangrijkste. Er komen gewoon te weinig mensen naar onze kerken. Het zijn hele kleine clubjes van maar één generatie. Tel er een generatie bij op en je weet: dit gaat niet meer. We moeten alles op alles zetten om een gezonde kern over te houden. Tegelijkertijd begrijp ik dat die sluitingen pijnlijk zijn voor de gelovigen die verknocht zijn aan hun kerk en denken: 'We kunnen het nog wel een tijdje volhouden.'"

Een ander pijnpunt voor veel gelovigen is dat de pastoor zo'n fusie nogal eens aangrijpt om verantwoordelijkheden naar zich toe te trekken, vervolgens vrijwilligers de laan uit stuurt en de liturgische regels aanscherpt. 'Niks mag meer', hoor je dan.
"Als ik kijk hoe het in de parochie in Reusel gaat, dan moet ik zeggen dat pastoor Van Roosmalen het daar niet slecht doet. Het aantal communicanten en vormelingen is bovengemiddeld en hij heeft een grote groep misdienaars om zich heen verzameld. Maar de ene pastoor gaat nu eenmaal wat meer mee met de mensen dan de andere. Ik denk ook niet dat dit de belangrijkste reden van alle onvrede is. Als alle kerken in Reusel en omgeving gewoon waren opengebleven, was er niets aan de hand geweest."

Hebben die gemeenschappen van afgescheiden katholieken toekomst, volgens u?
"Ik weet 't niet. Ik heb er trouwens niet zoveel problemen mee als mensen voor zichzelf beginnen. Die mensen geloven op hun manier. Als ze daarmee gelukkig zijn: laat ze toch."

Elk bisdom een eigen beleid

De Nederlandse rooms-katholieke kerkprovincie kent geen landelijke richtlijnen als het gaat om parochiefusies en daaruit voortkomende kerksluitingen. Elk bisdom mag zijn eigen beleid bepalen. Alle bisdommen zijn door de omstandigheden gedwongen om parochies met elkaar te laten fuseren. Maar als het over kerksluiting gaat, verschilt de aanpak nogal.

Zo aarzelen het bisdom Den Bosch en het aartsbisdom Utrecht niet om, al dan niet op verzoek van de parochiebesturen zelf, tientallen kerken te sluiten. In een brief aan zijn gelovigen sloot kardinaal Eijk, aartsbisschop van Utrecht, niet uit dat er uiteindelijk maar twintig kerken in zijn bisdom overblijven. Nu zijn dat er nog ruim driehonderd.

Andere bisdommen pakken het anders aan. Zo zei bisschop Wiertz van Roermond vorig jaar in het Limburgs Dagblad dat, ook als het uit financieel-economisch oogpunt beter zou zijn een kerk in een dorp te sluiten, dat pastoraal niet te verantwoorden is. Volgens zijn collega Gerard de Korte (Groningen-Leeuwarden) vernietig je in dat geval min of meer de kerk.

Over de vraag wat er met een eenmaal gesloten kerk moet gebeuren, zijn de meningen minder verdeeld. Vroeger was een kerk heilig, die kon je niet zomaar verkopen. En dus volgde vaak de sloop. Tegenwoordig doen de bisdommen minder moeilijk. "Als een kerk eenmaal aan de eredienst wordt onttrokken en zijn religieuze functie verliest, mag hij naar de hoogste bieder", zegt hulpbisschop Mutsaerts van Den Bosch. En dan maakt de bestemming niet zoveel uit. "Een uitzondering maken we voor een bordeel, een schiettent en een casino. Hoewel over de laatste twee met mij nog wel te praten valt."

Vorig jaar kreeg de San Salvatorgemeenschap uit Den Bosch de mogelijkheid het kerkgebouw dat ze ooit had verlaten weer terug te kopen van het bisdom. Het gebouw bleek te duur voor de kritische katholieken. "Jammer", zegt Mutsaerts, "maar we zijn niet in staat cadeautjes weg te geven."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden