Opstaan tegen 'the good president'

Zimbabwe | Rebels kunstenaar en plattelandsrevolutionair, persoonlijke vijand van president Mugabe: ver van de steden strijdt theatermaker Cont Mhlanga voor een beter Zimbabwe.

In niets lijkt hij op de flamboyante theatermaker in zijn giletje met Afrikaanse print die in december de Prins Claus Prijs kwam ophalen. Acht maanden later plant dezelfde Cont Mhlanga - nu met wollen muts, slobberbroek en een oud jack- cassave in de droge aarde van zijn dorp Lupane in Zuid-Zimbabwe.

Lupane bestaat uit 176 groepjes familiehutten waarvan er 36 door Mhlanga's worden bewoond. Begin dit jaar keerde Cont Mhlanga voorgoed terug naar de plek waar hij als jongen geiten hoedde. Zijn vrouw Thembi 'Koko' Ngwabi nam zijn rol bij zijn theatergroep Amakhosi over. Zij begeleidt vijftien jonge theaterstudenten die in de weekenden vaak de bus naar Lupane nemen; vandaag is de 'filmcrew' meegekomen.

Voor de keuken waar Mhlanga's moeder en andere vrouwen vroeger kookten, zit een oude vrouw naast een jongen in het zand. Terwijl Koko toekijkt, knikt de jonge regisseur Charles Musungah vanachter de camera goedkeurend als het omaatje tegen haar kleinzoon uitvalt. Hij weet niks van umngwabo, de Ndbele-tradities bij een begrafenis. Dat hoor je in Ndbele op school te leren, maar de schooljuffrouw is - net als die in Lupane - een Shona van de etnische groep van president Mugabe; ze spreekt Engels met de kinderen. Het is een kwestie die al jaren speelt in Matabeleland, waar de voertalen Ndbele en Kalanga zijn.

In Lupane probeert Mhlanga de lokale economie op te peppen. Hij begon een Mhlanga-coöperatie waarin families elkaar niet beconcurreren, zoals de keuterboeren op het platteland plegen te doen, maar samenwerken. Een tante heeft alle geiten, een andere alle koeien en weer een ander is verantwoordelijk voor gras voor het vee. Begin vorig jaar begon hij met twee varkens; nu zijn het er al 24.

Hij plantte geen mais zoals de anderen, maar gierst dat droge tijden overleeft. De kleine plantjes deelt hij uit en hij koopt de oogst terug als veevoer. "Zo creëer ik een markt voor gierst en dan gaan ze er vanzelf sadza (ballen van maismeel en water) mee maken."

Niet in de stad

Het zuidelijke platteland van Zimbabwe is een totaal andere wereld dan de stad, waar de meeste oppositie tegen president Mugabe wordt gevoerd. Hier zijn nauwelijks verharde wegen, waterpompen zijn schaars en internet is er niet. Het betekent dat sociale media, in tegenstelling tot in de steden, nutteloos zijn als oppositiemiddel.

Van de veertien miljoen Zimbabwanen heeft zo'n anderhalf miljoen mensen, voornamelijk in de stedelijke gebieden, toegang tot sociale media. In die steden liep de spanning dit jaar steeds verder op. In maart begon het al te borrelen nadat er voor 15 miljard dollar aan diamanten 'verdween'.

Sindsdien staan mensen, vanwege een nijpend tekort aan dollars, dagelijks uren bij de bank in de rij. Dat terwijl Mugabe zijn 92ste verjaardag vierde met een gigantisch feest in een provincie waar de mais door de droogte verpieterd op het veld stond. En ondertussen verblijft vicepremier Mphoko, tevens eigenaar van een van de grootste supermarktketens, al sinds december 2014 in het duurste hotel van Zimbabwe. Hij kreeg een luxe villa aangeboden maar wilde niet verhuizen.

Terwijl de corrupte elite feestviert, vertrekken honderdduizenden Zimbabwanen naar buurlanden Zuid-Afrika en Botswana om daar illegaal aan het werk te gaan. Anderen overleven door de import en verkoop van goederen uit die landen. Toen de regering begin juli - naar eigen zeggen om de dollars binnen Zimbabwe te houden - de grootste grenspost naar Zuid-Afrika sloot, braken er heftige rellen uit. Een opslagloods met in beslag genomen spullen ging in vlammen op.

Protest van taxi- en buschauffeurs volgde. Zij zijn boos over de boetes en steekpenningen die ze bij de vele politiebarricades moeten betalen. Onderwijzers en ziekenhuispersoneel bleven massaal thuis omdat ze in juni niet zijn uitbetaald.

Anderen gingen juist wel de straat op; de regering stuurde als antwoord soldaten de steden in. Oppositie voeren is gevaarlijk, twee van de belangrijkste activisten werden met een auto zonder kenteken thuis opgehaald; sindsdien is er niets van hen vernomen. Volgens een commentator in een oppositiekrant balanceert Zimbabwe 'op de rand van een klif'.

Hoewel veel mensen denken dat de revolutie tegen het schrikbewind van Mugabe nu eindelijk is begonnen, vindt Cont Mhlanga het niet de juiste weg om te gaan. Het is protest uit frustratie, zegt hij. En de regeringspartij Zanu-PF profiteert ervan. "Ze zeggen: zie je wel, we zijn een democratie, burgers mogen protesteren en er is niemand doodgeschoten. Mensen kunnen hun energie beter gebruiken om een oppositie te vormen zodat we bij de verkiezingen van 2018 de zittende regering kunnen verslaan."

Grondwet is de sleutel

Vlak na de onafhankelijkheid in 1980 richtte Cont Mhlanga Amakhosi op; zijn hele leven vuurde hij jongere generaties aan om met theater, dans en zang over hun leven te vertellen. Alles met het doel hen mondiger te maken. "In Zimbabwe zijn de staatsmedia propagandamachines. Als mensen zelf hun verhalen kunnen maken en we doen dat op grote schaal, zijn we als groep machtig."

Door zijn theaterwerk werd Cont Mhlanga een persoonlijke vijand van Mugabe. Toen hij in 2008 zijn satirische toneelstuk 'The good president' op de planken bracht, stormden militairen het theater in. Mhlanga werd voor het blok gezet: of 25 jaar gevangenis of nooit meer schrijven. Hij koos het laatste maar bleef de grenzen opzoeken.

Met 25.000 euro van het Prins Clausfonds begint Mhlanga binnenkort Radio Skyz FM en hij kocht een professionele camera. Een video over de grondwet is het eerste project van 'Digital Amakhosi' - een verwijzing naar de theatergroep die zijn vrouw nu runt. "Ik luisterde naar de verhalen in het dorp; ze denken dat politiek iets is voor hoge heren", vertelt hij. 'Basiskennis over grondwettelijke rechten op eigen taal en cultuur, onderwijs, voedsel en gezondheidszorg ontbreekt. Met dorpelingen als acteurs filmen we nu hun eigen verhaal."

Zimbabwe kent op papier een progressieve grondwet, maar die verscheen in 2013 alleen in het Engels. Met opzet, denkt Mhlanga. Dit jaar pas zijn lokale organisaties en radiostations - onder andere met steun van Hivos - begonnen om de grondwet ook in de andere 23 talen van Zimbabwe uit te leggen.

Volgens Mhlanga is de grondwet de sleutel tot verandering in Zimbabwe. "Als mensen beseffen wat hun rechten zijn", zegt hij, "is dat de weg naar een constitutionele democratie. Dan hoeven we niet in wanhoop de straat op."

Wijsheid

Die avond praat hij in Lupane met theaterstudenten onder het afdak van een hut. "Taal is je cultuur, en de wijsheid van de traditie zit in de verhalen die je in die taal vertelt. Dat is de wijsheid van onze voorouders", legt hij uit.

Een meter of vijftig achter de hutten liggen die voorouders begraven. De dorpsbewoners brengen er - ook al gaan ze op zondag naar de kerk - regelmatig offers. De studenten zien Conts grijze haar als 'een teken van wijsheid' en ze hangen aan zijn lippen. Eigenlijk heet Cont Continue Loving. Geen uitzonderlijke naam in een land waar mensen hun kinderen Prechild, Destiny, Mao of Schoolboy noemen.

Terwijl een grote pan pruttelt op het vuur in de keuken, maakt de zon plaats voor de sterren. Student Promis maakt sadza; de anderen wachten in een kring om het vuur. Mhlanga is druk geweest vandaag, niet zozeer met filmen maar met de demonstratie van dorpelingen tegen de Shona-schooljuf in Lupane. Al twee jaar lang zijn er regelmatig protesten bij de school. Vier ouders zijn net opgepakt en zitten in de lokale politiecel. Niemand weet hoe lang ze vast zullen zitten.

"Ze worden als criminelen behandeld, terwijl protesteren een grondwettelijk recht is", zegt Mhlanga met vurige ogen. Koko vindt dat haar man de zaak onderling met de politie moet regelen, maar die ruikt zijn kans om eindelijk een grondrecht te laten toetsen. De discussie tussen man en vrouw loopt hoog op, terwijl de studenten rondom een laptop door de scènes van morgen gaan. In de Afrikaanse duisternis komen fictie en werkelijkheid samen.

Na een rondgang in het eerste ochtendlicht langs akkers met hoge gewassen en biggetjes van een dag oud, wachten vier leden van Lupane's dorpsraad Mhlanga op. Zijn vrouw Koko gaat op een afstandje van de mannen zitten. Weer zijn de arrestaties van de dorpelingen het gespreksonderwerp. Nadat Mhlanga een bevriend advocaat heeft ingeschakeld die een borgtocht weet te bedingen, nemen de oude mannen opgelucht afscheid.

"Het wordt een zaak", zegt Cont Mhlanga. "Deze kwestie, de kolonisatie van taal en cultuur, speelt overal in Zimbabwe. Met de grondwet in de hand zullen we uiteindelijk winnen. Ja, er is verandering op komst."

Door zijn theaterwerk werd Cont Mhlanga een persoonlijke vijand van Mugabe.

Robert Mugabe

Zimbawe wordt al sinds zijn onafhankelijkheid in 1980 geregeerd door sterke man Robert Mugabe. Hij is inmiddels 92 jaar oud en denkt nog lang niet aan aftreden. Zijn repressie en wanbeleid hebben het land aan de rand van de afgrond gebracht. Zimbawe kampt met economische stagnatie, hyperinflatie en voedseltekorten.

Dit jaar gingen Zimbabwanen meermaals de straat op om te protesteren tegen de economische malaise en de onderdrukking door de hoogbejaarde Mugabe. In zijn regeringspartij Zanu-PF woedt bovendien een strijd om zijn opvolging.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden