Oppepper voor toeristische grap

Het Middelpunt van Nederland in Lunteren is een vergeten trekpleister. Dat moet veranderen, vinden de initiatiefnemers van het project 'De Goudsberg, Middelpunt van Nederland'.

Om de koe maar meteen bij de horens te vatten: ligt het Middelpunt van Nederland wel bij de Goudsberg in Lunteren? Het blijft voer voor geodeten. Eensgezind zijn de landmeters niet. Behalve dan over het feit dat Lunteren het middelpunt vrijwel zeker niet (meer) is. Het is gewoon een toeristische grap van de VVV, schreef Veluwe-chroniqueur Rien Snijders in 1999. Als Ede's allereerste gemeentevoorlichter kon hij het weten. De middelpuntzoekers wijzen Amersfoort, Putten, Soest of Zeewolde aan als landskern. Afhankelijk van wat je meten wilt.

De discussie neemt niet weg dat inwoners van Lunteren hun historische Middelpunt van Nederland koesteren. Putten mag zich best 'zwaartepunt van Nederland' noemen. En als het Kadaster het nationale geografische nulpunt in Amersfoort projecteert, middenin de Onze-Lieve-Vrouwetoren, laten ze in Lunteren hun kei met de inscriptie 'Middelpunt van Nederland' rustig liggen. Maar wie dit hart der natie wil zien, moet goed zoeken.

"Onvindbaar, toch?", meent Ab Welgraven uit Lunteren na een korte wandeling over Veluwse zandpaadjes naar deze symbolische plek. De kei verbeeldt sinds 1965 dat ten noorden en ten zuiden ervan evenveel Nederland ligt, evenals ten westen en ten oosten. Welgraven is een van initiatiefnemers van het project 'de Goudsberg, Middelpunt van Nederland'. De historie van dit gebied smeekt om bekendheid, vinden stichting het Luntersche Buurtbosch, de gemeente Ede en stichting Geldersch Landschap. Er zijn zoveel wonderlijke verhalen te vertellen over deze plek.

Dus laat Welgraven graag zien waarom dit Middelpunt van Nederland zo de moeite waard is. Per fiets gaat de tocht over soms modderige paadjes. Wegwijzers en infopanelen ontbreken. Je zou argeloos voorbijrijden aan de middelpuntkei, de zandverstuivingen van Wekerom, de enorme zandafgravingen bij Lunteren, het wonderlijke Lunterse Buurtbos en de akkertjes uit de IJzertijd. "Het meeste geld gaat op aan betere paden en borden", vertelt Welgraven. "We willen hier geen koek-en-zopietenten. Het probleem: de toeristen zijn er al, de vele verhalen ook, maar er is niemand die ze er op wijst."

Al eeuwen oefent dit rijtje heuvels van veertig tot vijftig meter hoog grote aantrekkingskracht uit op de mens. Lang voor Lunteren ontstond, was de stuwwal uit de ijstijd al de pleisterplaats van boeren en boslui. Zoals nu toeristen hun namen op bankjes kerven, zo lieten ook zij sporen na. De Goudsberg is een bonte collectie curieuze cultuurlandschappen, elk met een eigen geschiedenis. De mensensporen uit de IJzertijd zijn archeologisch weer goed zichtbaar gemaakt in de aardlagen bij Lunteren en Wekerom: de Celtic Fields. Geldersch Landschap bouwt een replica van een IJzertijdboerderij.

Het naastgelegen Wekeromsche Zand herinnert met zijn zandverstuivingen en heide aan de massale ontbossing van de Veluwe in de Middeleeuwen en de oprukkende stuifzanden. Voordat kunstmest werd uitgevonden, plagden boeren de heide om de stalmest ermee te verrijken. Stuivende zandvlakten die hierdoor ontstonden, verzwolgen hele dorpen. Pas vanaf de negentiende eeuw werd dit gevaar door massale herbebossing beteugeld. De Goudsberg zelf werd om zijn scherpe zand deels afgegraven voor de bouwsector.

Zo welvarend als Lunteren (gemeente Ede) nu oogt, zo arm was het dorp tot de periode dat het massatoerisme doorbrak: nog geen eeuw geleden. Met de komst van kunstmest werd de heidegrond, een gemeenschappelijk dorpsbezit, ineens waardeloos. Dorpsnotaris Johan van den Ham verdeelde deze schrale grond onder de bevolking. Wie liever geld had, kon zijn perceeltje aan deze excentrieke notaris kwijt. Die creëerde zo een bospark van 135 hectare met een wandelpadparcours in bladermotief. Bij zijn dood in 1912 liet hij het bos na aan Lunteren. Onder voorwaarden. Zo is alcoholgebruik taboe.

Zulke verhalen liggen voor het oprapen, zegt Welgraven, voorzitter van 'Het Luntersche Buurtbosch'. De stichting houdt Van den Hams erfgoed in stand. Notarissen speelden in de dorpshistorie een soort burgemeestersrol. Ze gaven Lunteren allure en zelfbewustzijn. Als publieke dankbetuiging vind je er overal notarisstraten, -banken en -bomen. Eén ontwikkeling hebben mecenassen als Van den Ham kennelijk niet voorzien: dat het versnipperde grondbezit op de Goudsberg ook schaduwkanten kon hebben als iedereen er maar zijn gang ging.

Waaraan Lunteren vooral niet graag wordt herinnerd, is de afgraving van de Nationaal Socialistische Beweging (NSB) uit de jaren dertig. Op de Goudsberg kon een partijstichting een openluchttheater met een lange bordesmuur bouwen. Daar sprak de leiding tijdens de Hagespraken duizenden NSB'ers toe. Nu staan er vakantiewoningen, maar de 'Muur van Mussert' bestaat nog altijd: verweerd en verscholen. Nota bene dit taboeterrein is nadien asielzoekerscentrum geweest. Hier bracht de oud-politica Ayaan Hirsi Ali haar eerste tijd in Nederland door.

De historische versnippering van de Goudsberg zorgde voor eindeloze gesprekken tussen de grondeigenaren over een gezamenlijke gebiedspresentatie. In 1965 was de plaatsing van de kei op het 'Middelpunt van Nederland' een gouden greep. Daarmee kreeg de locatie een nieuw en vrolijk imago. Dat werkte jarenlang prima. Maar nu maakt de Goudsberg een wat verloren indruk. Niemand nam het voortouw om het Middelpunt van Nederland een oppepper te geven. Totdat Welgraven enkele jaren geleden een verrassend telefoontje kreeg en subiet bij de notaris moest komen.

Vier zussen hadden de stichting Het Luntersche Buurtbosch hun geld nagelaten, vele honderdduizenden euro's. Ze hadden testamentair eisen gesteld: van het geld mocht alleen nieuw bezit worden aangekocht. In Van den Hams geest wilden zij meer eenheid op de Goudsberg. Hierop ging de bosstichting in gesprek met Geldersch Landschap en de gemeente Ede. Die reageerden enthousiast. In 2012, Van den Hams honderdste sterfjaar, moet de vernieuwing van het Middelpunt van Nederland beginnen, begroot op 1,9 miljoen euro.

De mooiste gronden bij het Middelpunt van Nederland zijn dankzij de erfenis al aangekocht: een stukje goederenspoortracé naar een oude zandafgraving en ook de hoogste akker op de Goudsberg met zicht op Barneveld. Rond het middelpunt komen kunstzinnige landschapsobjecten. Waar nu de sierkei ligt, verrijst een enorme passer waarmee bezoekers op ludieke wijze de afstand tot hun woonplaats in Nederland kunnen berekenen. De grootste afgraving krijgt enkele glazen wanden, waarachter oeroude aardlagen zichtbaar worden. Zo moet de Goudsberg bekend raken om zijn complete landschapshistorie van nul tot nu.

Wie uitzicht wil op de concurrerende Middelpunten van Nederland bestijgt De Koepel, de markante uitzichttoren in het buurtbos. Vanwege de bomengroei op dit voormalige heideveld groeide deze toren steeds met extra etages. Op het uitzichtdek zie je vooral de Amersfoortse kerktoren goed, het kadastrale nulpunt. Vraag je het Koepel-beheerder Den Otter, dan luidt zijn antwoord eerlijk: Lunteren is het middelpunt. Dat moet je maar gelovig aannemen.

Bij de Goudsberg in Lunteren markeert sinds 1965 een steen het Middelpunt van Nederland.

Hart van Nederland?
Voordien ging de mare dat een oeroude zwerfkei precies die plek aangaf. Toeval natuurlijk: Nederlands huidige staatsgrens is grofweg ontstaan in 1839. Voor de opportunistische VVV Ede vormde de mare echter genoeg aanleiding om 15 oktober 1965 een steen met inscriptie te onthullen. Vijftien jaar later stalen Wageningse studenten die. Lunterse scouts heroverden de kei. In 2002 vroor deze steen stuk en kwam er een nieuw exemplaar. De Goudsberg trekt zo'n 20.000 bezoekers per jaar, van wie een deel het Middelpunt aandoet. Sinds de drooglegging van Flevoland afficheert VVV Zeewolde dat dorp als middelpunt.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden