Column

Opmars vrouwen mist nog laatste stap

Hans Goslinga. Beeld Foto: Jörgen Caris

Tijdens een kabinetsformatie in de jaren vijftig informeerde het CHU-Kamerlid Wttewaall van Stoetwegen, kortweg freule Bob, op een dag bij haar fractievoorzitter, Tilanus, naar de stand van zaken. Diens antwoord: "Dat is politiek, freule, daar hebt u niets mee te maken." 

In een halve eeuw is er dus wel wat veranderd. Of is er toch nog veel schijn en blijft het spel om de macht uiteindelijk een mannenzaak? Aan het begin van deze eeuw schreef ik dat de onmiskenbare opmars van vrouwen in de politiek net onder het hoogste niveau bleef steken. Dat zij op de kandidatenlijsten van de meeste partijen een tweede plaats innamen, liet zien hoever hun opmars reikte. Tegelijk beklemtoonde juist deze plaats op pijnlijke wijze de overheersende positie van de man. 'De hypocrisie wordt als het ware achter politieke correctheid weggemoffeld.'

Deze conclusie uit 2001 heeft nog steeds geldigheid, nu de tweede plaats bij drie van de vier formerende partijen zelfs geen plaats aan de onderhandelingstafel betekent. Alleen Klaver (GroenLinks) laat zich seconderen door een vrouw, Kathalijne Buitenweg. Het veroveren van macht is een zaak van lange adem. Al in 1776 schreef Abigail Adams aan haar man John, die in Philadelphia met Jefferson aan de Onafhankelijkheidsverklaring werkte: 'Remember the ladies.' Pas in 1920 werd aan de Amerikaanse Constitutie het negentiende amendement toegevoegd, dat vrouwen het kiesrecht toekende - een jaar nadat dit in Nederland gebeurde.

Op deze kwesties is een eenvoudige wetmatigheid van toepassing: wie macht aan anderen toekent, staat macht af. Dat verklaart de taaie weerstand in de emancipatie van achtergestelde bevolkingsgroepen; het afstaan van macht gaat nooit zonder slag of stoot. In dat perspectief is het een stap vooruit dat Edith Schippers de eerste zelfstandig optredende informateur is - Els Borst ging haar in 1998 in die functie voor, maar zij opereerde samen met twee mannen (Kok en Zalm). Voor beide vrouwen geldt dat zij door mannen naar voren zijn geschoven, Borst als nieuwe lijsttrekker zelfs onder de vaderlijke pathetiek van Hans van Mierlo: "Het is een meisje en we noemen haar Els." Het laat de dubbelzinnigheid in de machtsdeling zien en in dit geval het bewijs dat de doorbraak van vrouwen in de politiek nog niet geheel en al is voltooid.

De enige vrouw in de Nederlandse politiek die een positie veroverde door op eigen kracht een man opzij te duwen, was Andrée van Es. Zij pleegde in 1985 in de PSP, een voorloper van GroenLinks, een politieke vadermoord op Fred van der Spek. In 2001 mislukte de gooi van Maria van der Hoeven naar het leiderschap van het CDA; zij legde het in het circuit van regionale partij-satrapen af tegen Balkenende. In de VVD verloor Rita Verdonk vijf jaar later in een open strijd om het leiderschap nipt van Rutte.

Premierwaardig 

Schippers mag haar positie danken aan een man, haar bekwaamheid staat buiten kijf. Door haar politieke ervaring en gezag gaat zij zonder meer voor premierwaardig door. Even afgezien van de moeilijkheidsgraad die de ultieme stap meebrengt, laat dat zien hoe ver het proces is gevorderd. De politieke overgrootvader van Schippers, VVD-fractieleider Oud, begroette in 1956 de eerste vrouwelijke minister, Marga Klompé, nog als 'een fleurige bloem in een triest geheel'. Nu tellen de merites. Oud zag de aanwezigheid van Klompé in het vierde kabinet-Drees dus vooral als decoratief, vermoedelijk ook omdat hij haar portefeuille, maatschappelijk werk, een onding vond. Oud vergiste zich. 'Juffrouw Klompé' groeide in haar partij, de rooms-katholieke KPV, uit tot een grand old lady met veel gezag en invloed; zij was lange tijd de eerste en enige vrouwelijke minister van staat; Borst was de tweede.

De merites gaven ook de doorslag in de herverkiezing van Khadija Arib tot voorzitter van de Tweede Kamer. Daarbij speelde de nu lopende formatie een belangrijke rol. Arib heeft zich vanaf vorig jaar zomer minutieus op haar rol als kwartiermaker en begeleider van dit proces voorbereid, wetende dat het moeilijker zou worden dan in 2012, toen de Kamer voor het eerst de formele regie van het staatshoofd overnam. Het belang van continuïteit woog nu dus zwaar genoeg om te breken met de gewoonteregel voor een kandidaat uit een van de grootste fracties te gaan. Daar kwam uiteraard bij dat Arib de voorzittersfunctie goed, gedecideerd en met veel charme, vervult.

Dat haar wieg in de buurt van Casablanca stond, was in dit verband een bijkomstigheid, maar uit het oogpunt van emancipatie een dubbel succes: je kunt als immigrant én vrouw met islamitische achtergrond in dit land het gezicht worden van het hoogste College van staat. Maar vrouwen hebben de ultieme stap naar de macht nog altijd niet gezet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden