Recensie

Opkomst en neergang van een allemansvriend, het rokertje

Beeld Atlas Contact

De directeur rookte. De arbeider rookte. De filmster rookte. De geëmancipeerde, slanke vrouw rookte. De intellectueel rookte. De avantgarde-kunstenaar rookte.

Het mocht wat kosten. Maar zelfs met de miljardenbudgetten van de tabaksindustrie voor reclamedoeleinden in het achterhoofd blijft het opmerkelijk hoe die de wereld kon laten geloven dat de sigaret paste bij alles wat de moderne mens wilde zijn.

Zelfs de sportman rookte. Voetbalverslaggever Han Hollander, de Jack van Gelder van zijn tijd, figureerde in de jaren dertig in een bioscoopreclame voor sigaretten. "We kunnen niet allemaal kampioen zijn, maar wel kunnen we allen ook voor onszelf een goede gezondheid waarderen", zei hij na de vertoning van een doelpunt. Hollander raadde Chief Whip aan, 'de beste sigaret voor uw gezondheid'.

Voetballer Johan Cruijff fungeerde in de jaren zeventig als uithangbord van Roxy Dual. "Ik vind: je moet wel verstandig roken." Na hartproblemen trok hij in spotjes ten strijde tegen het roken. Met veel overtuiging gaf hij daarin een pakje sigaretten een doodschop.

'De beste sigaret voor je gezondheid. Hoe roken Nederland (en de rest van de wereld) veroverde' van journalist Friso Schotanus is automatisch ook de geschiedenis van de langzame verbanning van de sigaret uit het middelpunt van de maatschappij. Roken kan stilaan alleen nog in speciale reservaatjes. Toen cabaretier Hans Teeuwen er in 'Zomergasten' in beeld eentje opstak, gaf dat stof voor weken debat.

Roken was vanaf de introductie in Europa omstreden. De gewoonte werd overgenomen van de bewoners van de Nieuwe Wereld, heidenen dus. Was dat goedje dat ze gebruikten niet duivels? Tegelijkertijd schreven zelfs wetenschappers tabak al in de zestiende eeuw allerlei geneeskrachtige werkingen toe. Het wondermiddel werkte volgens de toenmalige overtuigingen tegen migraine, kiespijn, zwangerschapsklachten, verkoudheid, de pest en (jawel!) kanker.

Wat roken kon aanrichten werd in de loop van de twintigste eeuw steeds duidelijker. Al tijdens de Boerenoorlog (1899-1902) werd een derde van alle afkeuringen geweten aan 'een rokershart'. Ook de grondlegger van de padvinderij, Robert Baden Powell, tijdens het conflict actief als hoge officier, klaagde over de verslapping van de rekruten door gebruik van tabak. Maar tijdens de Eerste Wereldoorlog maakten rookwaren gewoon deel uit van de rantsoenen. "U vraagt me wat we nodig hebben om de oorlog te winnen", zei de Amerikaanse generaal John Pershing. "Ik zeg: tabak evenzeer als kogels." Het hielp het onvoorstelbare nog enigszins draaglijk te maken.

Beeld Atlas Contact
Beeld Atlas Contact

Nederland bleef lang een natie van pijp- en sigarenrokers. De Tweede Wereldoorlog en vooral de bevrijding zette de sigaret definitief op de kaart. Geallieerde soldaten, nieuwe rolmodellen, paften erop los en deelden uit. Hele generaties raakten verslaafd. De antiroker Hitler had het afgelegd tegen het rokende driemanschap Stalin, Roosevelt en Churchill, stelt Schotanus.

De argumenten van de nazi's waren dubieus. Roken paste niet bij het streven naar lichamelijke en raciale zuiverheid. De tabaksepidemie was het gevolg van een samenzwering van Joodse kapitalisten. Adolf Hitler, fan van de boeken over Winnetou en Old Shatterhand, noemde roken zelfs 'de wraak van de rode man op de blanke, die hem sterke drank gaf'.

Toch kon ook het Derde Rijk niet anders dan gehoor geven aan de behoefte van zijn troepen aan tabak. Maar helemaal zonder effect bleef het ontmoedigen door de nationaal-socialisten niet. In de Verenigde Staten verzesvoudigde het aantal vrouwen met longkanker tussen 1952 en 1990. In Duitsland was sprake van 'slechts' een verdubbeling.

Schotanus levert met 'De beste sigaret voor je gezondheid' een bondige, met veel vaart en zwier geschreven cultuurgeschiedenis af. Die wordt nog eens extra genietbaar door het goede gevoel van de auteur voor anekdotiek en (soms zwarte) humor, en de dosering daarvan.

Dit boek maakt nog maar eens duidelijk hoe moeizaam de kwalijke gezondheidseffecten van roken tussen de oren wilden landen. Zelfs ogenschijnlijk onverdachte bronnen leken niet opgewassen tegen de beelden zoals die consequent werden neergezet door de reclamecampagnes van de tabaksindustrie. Het medisch tijdschrift The Lancet omschreef nog in de jaren vijftig rokers als 'rusteloze, energieke, onafhankelijke, interessante mannen'. Niet-rokers waren volgens het blad vaak 'evenwichtige, hardwerkende, betrouwbare, niet-communicatieve familiemensen'. Ook niet onsympathiek, maar niet de groep waar echte kerels bij wilden horen.

Artsen rookten zelf. De tabaksindustrie bood lang slim weerwerk. Fabrikanten rekten hun merk op, door bijvoorbeeld ook schoenen en kleding te gaan verkopen. Ten opzichte van vergelijkbare landen wachtte Nederland lang met een stevig antirookbeleid.

De sigaret lijkt definitief aan de terugtocht begonnen. Maar dat is een vertekend beeld, constateert Schotanus. Buiten de westerse wereld wint het product nog steeds flink terrein. Naar schatting neemt het aantal rokers elke dag met tachtig- tot honderdduizend toe. De meest sobere prognoses gaan uit van een verdubbeling van 1,1 miljard naar 2,2 miljard in 2050.

Friso Schotanus: De beste sigaret voor je gezondheid. Hoe roken Nederland (en de rest van de wereld) veroverde. Atlas Contact

Beeld Atlas Contact
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden