Ophüls geobsedeerd door eigen filmverleden

AMSTERDAM - In hoeverre bepalen makers van historische documentaires door de vorm die ze kiezen de inhoud van de geschiedschrijving? Welke rol speelt hun eigen leven? Maakt het uit of je de Holocaust verfilmt vanuit de officiële documenten, de daders of de slachtoffers? Valt de waarheid wel te achterhalen?

Het International Documentary Festival Amsterdam boog zich gisteren in een seminar met diverse filmmakers over deze vragen, waarmee elke maker van historische documentaires mee te maken krijgt. De discussie spitste zich toe op films over de Tweede Wereldoorlog. Prominente gast op het seminar was Marcel Ophüls (1927). Hij maakte tussen 1969 en 1988 drie extreem lange documentaires :'Le chagrin et la pitié', 'The memory of justice' en 'Hotel Terminus: Klaus Barbie, his life and time'. Daarin probeerde hij lang en soms tot op de dag van vandaag verzwegen 'feiten' over de Franse collaboratie en verzetsstrijd naar boven te halen.

Die drie films waren niet alleen door hun lengte controversiëel. Ze wekten ook opschudding omdat Ophüls vaak zoveel meningen en mensen tegenover elkaar stelde dat niemand meer wist te bepalen waar de regisseur zelf stond. Ook schroomde hij niet de door hem geïnterviewden - in beeld - krachtig aan te pakken.

In de Balie bleek Ophüls nog steeds een provocateur te zijn. De vragen van de gespreksleider, NRC-journalist Raymond van den Boogaard, negeerde hij nagenoeg. Hij greep ze vooral aan om de andere deelnemers van het seminar te bekritiseren, lach- of tranenwekkende anekdotes uit zijn lange carriére op te dissen en om zijn frustraties te uiten over het geringe effect van het waarheidsonderzoek in zijn lange oorlogs-documentaires.

“Waarom ik geen documentaires meer maak en niet de behoefte heb om een film over de affaire Papon te maken? Ik was de man die de verzetsstrijder Jean Moulin aan Barbie verraadde op het spoor. De Franse geheime dienst die zich in mijn crew nestelde, heeft belet dat ik hem ontmoette.”

Volgens Ophüls stierf de man een paar weken voor het Barbie-proces onder mysterieuse omstandigheden. “Nooit zullen we weten of hij op eigen initiatief handelde, of - en vooral in wiens - opdracht. Die geheimen zullen ook door het proces Papon, of een nieuwe film van mij niet meer onsluierd kunnen worden.”

Dat Ophüls geobsedeerd is door de oorlog en zijn eigen filmverleden, bleek ook uit een overwacht felle uithaal naar Simone Veil, de Franse minister van staat. “Tijdens een interview naar aanleiding van het proces Papon heeft die joodse vrouw verklaard dat mijn 'Le chagrin et la pitié' het Franse verzet en de Franse staat ten schande maakt. Ze beschuldigt mij om zichzelf onschuldig te maken en haar positie als lid van de elite te beschermen.”

Tussen zijn vele politieke tirades door ontsnapte aan Ophüls ook nog weleens een zinnige opmerking over het feitelijke onderwerp van het seminar. Of hij net zo associatief, provocatief en emotioneel filmt als hij praat? “Ik ben inderdaad vaak erg boos en emotioneel. Dat hoort bij een intellectueel. Die dient bij zijn emoties te rade te gaan. François Truffaut heeft eens gezegd: 'Bij het maken van een film ga je van het algemene naar het bijzondere en van het bijzondere naar het algemene'.”

Ophüls, steeds driftig en cynisch: “De vraag of de Holocaust scherper naar voren komt in een fictie of nonfictie-film is achterhaald en belachelijk. De beste anti-Nazi film werd al meer dan een halve eeuw geleden gemaakt: 'To be or not to be' van Ernst Lubitsch.”

Ook de vraag of documentaire-makers artiesten vond hij onzinnig. “Laten we ons daar maar nederig in opstellen. Bij een film ontwikkel ik een dramatische structuur waarin echte personen míjn personages werden.” Ondeugende grinnikend voegt de aimabele nurks daar nog aan toe: “...of ze dat nu willen of niet en of het nu goed- of kwaadschiks gaat. Het is wel mijn film.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden