Opheffing Antillen geeft spanning met Grondwet

De bestuursstructuur van de Antillen is niet goed afgehecht. Een bewoner van Bonaire heeft minder rechten dan een Texelaar.

De Nederlandse Antillen bestaan niet meer. Aruba, Sint Maarten en Curaçao vormen nu samen met Nederland de vier autonome landen van het Koninkrijk. De zogeheten BES-eilanden – Bonaire, Sint Eustatius en Saba – zijn onderdeel van Nederland geworden. Het zijn ’openbare lichamen’ waarop het Nederlandse recht van toepassing is. Dat betekent dat er in beginsel geen verschil is tussen de inwoner van Texel en de inwoner van Bonaire. Beiden zijn Nederlander, op wie het Nederlandse recht van toepassing is.

De opheffing van de Nederlandse Antillen is een megaoperatie geweest. Niet alleen in politiek opzicht waren er allerlei hindernissen, er was ook op wetgevend terrein een ingrijpende en omvangrijke wijziging noodzakelijk. De ontvlechting van de Nederlandse Antillen heeft tal van voordelen. De dubbele bestuursstructuur op Curaçao is beëindigd. Voorheen kende dit eiland een eilandsbestuur en was het de vestigingsplaats van de Antilliaanse regering, met het daarbij horende bestuursapparaat. Nu is alleen nog een landsregering nodig.

Vanwege mentaliteitsverschillen en de grote afstand tussen de Boven- en Benedenwindse eilanden boterde het niet tussen de eilanden. Het is goed dat die zwarigheden nu kunnen worden opgeruimd. Het Arubaanse model heeft laten zien dat de grotere eilanden heel goed op eigen benen kunnen staan, hoezeer het ook noodzakelijk blijft dat Nederland bij dat ontwikkelingsproces hulp en bijstand blijft verlenen.

Het grootste probleem van de nieuwe verhoudingen is de positie van de BES-eilanden. Deze zijn aan de ene kant stukjes Nederland geworden, aan de andere kant ook weer niet, omdat er andere regels en voorzieningen gelden. Hoewel de Nederlandse regering al aan het begin van het proces werd gewaarschuwd dat grondwetsherzieningen noodzakelijk zouden zijn, heeft ze die waarschuwingen in de wind geslagen. Grondwetsherzieningen vereisen twee kabinetsperiodes en voor bewindslieden die van het ’momentum’ gebruik willen maken is dat lastig, want dat geeft vertraging.

Op de BES-eilanden is nu een situatie ontstaan die spanningen met de Grondwet oplevert. Die vormen een smet op het verrichte werk en zullen in de praktijk aanleiding geven tot allerlei problemen. De inwoners van de BES-eilanden hebben te horen gekregen dat ze nu bij het Europese deel van het koninkrijk horen en onder de Nederlandse regels vallen, maar in de praktijk zijn het maar halve Nederlanders geworden.

In het ontmantelingsproces heeft de Nederlandse regering keer op keer benadrukt dat de Grondwet onverkort op de inwoners van de BES-eilanden van toepassing is, inclusief het gelijkheidsbeginsel uit artikel 1. Waar er feitelijk ongelijke situaties zijn – door klimaat, kleinschaligheid, economische positie etcetera – mogen er uiteraard verschillen worden gemaakt. Waar dat niet het geval is, moeten inwoners van de BES-eilanden net zo worden behandeld als andere Nederlandse burgers.

Er zijn nu al aanwijzingen dat er van een dergelijke gelijke behandeling op een aantal onderdelen voorlopig geen sprake is. Dat betreft bijvoorbeeld sociale voorzieningen en toelatingscriteria. Binnenkort zullen burgers van de BES-eilanden ongetwijfeld naar de rechter stappen om gelijke behandeling op te eisen.

Ook in hun burgerschapsrechten worden BES-burgers beperkt. Aan de volgende verkiezing van de Eerste Kamer kunnen zij niet mee doen en de kans is groot dat dit in 2015 ook nog niet kan. Zouden de inwoners van Texel uitgesloten worden van de verkiezingen voor de Eerste Kamer, dan zou ons land te klein zijn. Voor de BES-eilanden wordt dat geaccepteerd.

Het is lange tijd geleden dat er in ons land zo’n sterke spanning heeft bestaan tussen aangenomen wetgeving en de Grondwet. Aan de Caribische koninkrijksdelen wordt altijd met grote nadruk voorgehouden dat good governance een groot goed is en dat men daar op de verschillende eilanden nog wel een en ander kan verbeteren. Vooral in dat licht geeft Nederland een slecht voorbeeld door het zelf met de grondwettelijke normen wat minder nauw te nemen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden