Opgepast! Het oerrund komt eraan

Hoe fok je een oerrund terug? Zo'n machtig prachtig beest als de tauros, dat altijd zelfredzaam is en zelf de strijd aan kan gaan met wolven? Stichting Taurus is ermee bezig om verlaten landbouwgebieden om te toveren tot rijke gebieden vol planten- en dierenleven.

Het is guur in de uiterwaarden rond Keent, de buurtschap bij Ravenstein aan de Maas tussen Oss en Grave. Ronald Goderie zakt bij elke stap tot zijn enkels in de blubber. Het heeft de laatste tijd flink geregend en dat is te merken. De koeien van de Stichting Taurus staan een eindje verderop, waar het droger is. "Kijk, dit zijn stierenkuilen. Die ontstaan als de stieren in de grond krabben en stofwolken opwerpen om elkaar te imponeren."

Het is een gemêleerde kudde: rode koetjes met lang haar en flinke gebogen hoorns, grote grijze dieren met rechtopstaande hoorns en een kolossale zwarte stier die de dienst uitmaakt. Een kleinere stier aan de rand van de kudde houdt de bezoekers nauwlettend in de gaten. Dat doet ook het andere vee en de half-wilde exmoor-pony's die er lopen. Terloops komen de dieren in beweging en houden afstand tot de bezoekers. Goderie, initiatiefnemer van het Taurus-project en directeur van de gelijknamige stichting: "Zo is de kans op ongelukken het kleinst."

De stichting Taurus wil uit een beperkte groep runderrassen een oerrund terugfokken zoals dat in een ver verleden in grote kuddes Europa doorkruiste. Dit rund, tauros genoemd, moet nieuwe dynamiek geven aan gebieden die de mens verlaat om in de stad en elders zijn geluk te zoeken. Als de dieren hun gang gaan ontstaan er parkachtige landschappen, waar volop ruimte is voor een grote variatie aan planten en dieren. Daar is het allemaal om begonnen. De tauros moet net als zijn voorvaderen in staat zijn zich onder alle omstandigheden te redden, kou en hitte verdragen, voedsel en water weten te vinden en zich kunnen verdedigen tegen wolven, die in Europa door de ontvolking van het platteland immers terrein winnen.

Wilde eigenschappen

Om het oerrund terug te fokken kocht de stichting koeien en stieren die de wilde eigenschappen, noodzakelijk voor een zelfstandig bestaan, nog in zich dragen. Door ze slim te kruisen, wil ze het oerrund terugkrijgen. In samenwerking met de Wageningen Universiteit worden de nieuwste technieken gebruikt. Kunstmatige inseminatie, in-vitrofertilisatie, draagkoeien, DNA-analyse, alles is goed om snel stappen te zetten.

Goderie glimlacht als hij toegeeft net zo te werken als gewone boeren. "Maar wij werken aan de-domesticatie, de beesten moeten slimmer en intelligenter worden, weten waar ze kunnen schuilen en water kunnen vinden. Bij een nieuwe kudde zetten we altijd oude koeien, die hun kennis en ervaring doorgeven. Dat gaat vanzelf, een kudde is een matriarchaat waarbij de oudste dieren de leiding hebben."

Het idee voor het Tauros-programma ontstond toen Goderie samen met anderen Schotse hooglanders en galloway's verhuurde aan natuurorganisaties die eind vorige eeuw met grote grazers wilden voorkomen dat natuurgebieden zoals de Imbosch op de Veluwe en de Oostvaardersplassen zouden dichtgroeien. Er moest een parkachtig landschap ontstaan waar allerlei planten en dieren zich konden ontwikkelen. "Aanvankelijk was het een hobby, later pakten we het professioneler aan."

Met hun zware beharing zoeken hooglanders in de zomer vooral verkoeling in het water en grazen ze minder dan de bedoeling is. Galloway's worden geplaagd door vroeggeboorten, zijn klein en hebben geen hoorns, wat ze eveneens ongeschikt maakt als uitgangspunt voor het oerrund. Dat moet 1,80 schofthoogte hebben. Zelfs het betrekkelijk wilde heckrund, dat de Oostvaardersplassen bevolkt, viel af. "De gebroeders Heinz en Lutz Heck begonnen in de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw met hun project. De grotten van Lascaux, met hun afbeeldingen van het oerrund waar wij naar streven, waren toen nog niet ontdekt,'' verklaart Goderie. "Bovendien is de fokkerij van het heckrund besmet door de nazi-filosofie."

Slanke achterhand

Van de runderen uit de oertijd waren de stieren zwart en de wat kleinere koeien roodachtig. Ze hadden een slanke achterhand, een witte snuit en over hun rug liep de 'aalstreep', een donkere lijn van kop tot staart, zo blijkt uit de beroemde tekeningen in de grotten in het Lascaux in de Franse Dordogne, die in 1940 werden ontdekt en zo'n tien- tot vijftienduizend jaar voor Christus zijn gemaakt. Skeletten uit de oertijd steunen dat idee. "Je definieert het type waar je heen wilt en je kruist daar naartoe", vat Goderie de werkwijze samen. Een commissie van genetici en promovendus en koeienschilder Marleen Felius helpt daarbij.

Toen de uitgangspunten duidelijk waren, kocht de stichting in 2008 exemplaren van zeven ouderwetse runderrassen met oer-eigenschappen. Vooral in Zuid-Europa was nog geschikt fokmateriaal: grote rassen met kleine uiers en naar voren gekromde hoorns zodat ze zich kunnen verdedigen tegen wolven. Ze dragen namen als tudanca, sayaguesa en maremmana primitiva. Nederlandse rassen zaten daar niet bij. "Daarvan waren de nadelen groter dan de voordelen." Het brandrood rund viel om die reden af. De Belgische blauwe, een 'dikbil', is niet eens in overweging genomen omdat die standaard met de keizersnee verlost moet worden.

De Spaanse vechtstier toro bravo is zwart en staat dicht bij het oerrund, maar viel toch af. "Die zijn eeuwenlang geselecteerd op agressie, dat moet je niet hebben. Het moet wel veilig blijven in natuurgebied dat voor het publiek toegankelijk is." Het heckrund heeft bloed van de Spaanse vechtstier en dat heeft wel tot problemen geleid. Ook het Corsicaanse rund bleek ongeschikt omdat het stressgevoelig is en dan onvoorspelbaar wordt.

De fokkers van de traditionele rassen waren ingenomen met de belangstelling, maar deden hun dieren niet altijd graag van de hand. "Het Maltese rund was zo zeldzaam geworden, er waren nog maar vijf koeien over, dat ze ineens tot een soort nationaal erfgoed werden verklaard en niet konden worden geëxporteerd", vertelt Goderie.

Geen raszuiverheid

Taurus heeft nu zo'n duizend dieren, waarvan er 350 meedoen in het fokprogramma. Daarmee wordt het eerste fokmateriaal - de F0 - overbodig. Goderie verwacht nog een generatie of tien - vijftien à twintig jaar - nodig te hebben voordat er een min of meer homogene groep runderen is ontstaan. "We streven geen raszuiverheid na, we willen een groep met een bepaalde brandbreedte aan eigenschappen, want het evolutieproces moet een kans krijgen."

Om het juiste fokmateriaal vroegtijdig te selecteren wordt een stamboek bijgehouden met DNA-materiaal van elk dier. "Dat gebeurt mede aan de hand van DNA dat is geïsoleerd uit het dijbeen van een oeros die 6700 jaar geleden leefde. Aan het DNA van een kalf is al te zien of het over voldoende goede eigenschappen beschikt, zo maak je snelheid bij de selectie." Goderie benadrukt dat het niet de bedoeling is dat oerrund te kopiëren. "Een kloon is niet interessant, één zo'n dier is niet voldoende voor wat wij willen. Bovendien mag het wettelijk niet eens."

Ondertussen zijn de eerste kuddes halfwilde runderen links en rechts al uitgezet. Zo lopen er taurossen in de Kempen-Broek op de Belgisch-Nederlandse grens, in de Donaudelta in Roemenië en in het Velebit-gebergte in Kroatië, waar wolven de Bosnische paardjes hebben gedecimeerd, maar de runderen zich tot tevredenheid van Taurus staande weten te houden. Ook in Bulgarije en Tsjechië lopen al kuddes van zo'n twintig dieren rond.

Wild rundvlees

Taurus werkt grotendeels op eigen kracht aan het terugfokken van het oerrund. De vier à vijf vaste medewerkers worden onder meer betaald uit de inkomsten van de verhuur van kuddes aan natuurbeheerders. Twee keer zoveel geld wordt verdiend met de eigen slachterij. Jaarlijks worden daar 200 tot 250 voor de fokkerij overbodige dieren geslacht.

Het biologische vlees, dat een wildsmaak heeft, wordt onder de naam 'wild rundvlees' via een dertigtal eigen afhaalpunten verkocht. Er zijn pakketten in drie verschillende samenstellingen. Liefhebbers kunnen elf keer per jaar aangeven wat ze willen, maar wie alleen biefstuk wil, is hier aan het verkeerde adres.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden