Opgejaagd door trollen

Ze hebben geen ander doel dan mensen tegen elkaar opzetten. Daarom zitten deze ’trollen’ uren achter de computer, sturen haatmailtjes en doen er alles aan om personen of bedrijven in een kwaad daglicht te stellen.

Rien Poortvliet presenteerde trollen als gedrochten die een groot plezier beleven aan het kwellen van kleine kaboutertjes. Dat er ook levensechte trollen op internet bestaan, die geen groter genot kennen dan het treiteren van anderen, ontdekte fotograaf Léon van Schie.

,,Negen jaar geleden begon ik met de website MacFreak. Met elf andere Mac-liefhebbers brachten we dagelijks nieuws over Apple. Op een forum hielpen we met technische vragen. De eerste vier jaren waren hartstikke leuk. We hadden bijna 700.000 bezoekers per maand. Daarna ging het mis. Toen kwamen er mensen op ons forum die ongefundeerd kritiek op anderen hadden.’’ Als iemand meldde dat zijn computer het niet meer deed, kwam de reactie ’Je zal wel weer dom bezig zijn’.

Later volgden doodverwensingen. Van Schie, ook webdesigner van beroep, besloot dergelijke bezoekers te weren en moest daar een flinke prijs voor betalen. ,,Op andere websites stond opeens dat ik een leugenaar en bedrieger zou zijn. Bruidsparen die een fotograaf zochten, kwamen die berichten op internet tegen. Grote opdrachten gingen niet door. Waar rook is is vuur, werd er gedacht. Het was funest voor mijn zaak.’’

De werkwijze van trollen heeft effect: via Google komen hun aanklachten meteen op het scherm. En dat is precies de bedoeling, zegt Stef Hendriks, directeur van Stichting Criminaliteitbestrijding Nederland (SCN). Sinds twee jaar probeert deze stichting bedrijven en particulieren te helpen tegen smaad en laster, onder andere op internet.

In 2006 kreeg de politie 1650 aangiften binnen van smaad, waarbij 800 verdachten zijn aangehouden. Hoeveel aangiften er zijn gedaan naar aanleiding van incidenten op internet is niet onderzocht. De Stichting Criminaliteitbestrijding Nederland krijgt per dag gemiddeld vijf tot tien meldingen binnen. ,,De afgelopen twee maanden waren 552 mensen op zoek naar een oplossing voor laster of smaad in het algemeen. We hebben in die periode vijftien dossiers aangenomen die betrekking hadden op internet.”

Hoewel alle trollen lastpakken zijn, is de ene trol kwaadaardiger dan de andere. Er zijn trollen die op een anti-rooksite voortdurend melden hoe lekker een peuk toch is, of op een dierensite proclameren dat ze elk lammetje eigenhandig zouden willen veranderen in een koteletje.

De boosaardige varianten gaan ingrijpender te werk. Op een forum plaatsen ze bijvoorbeeld een anoniem bericht van leverancier A, die ontevreden zou zijn over horecazaak B. Vervolgens melden ze onder een valse naam aan de horecazaak dat er een negatief verhaal over de zaak op internet staat. Ook plaatsen ze een bericht over de horecazaak, die ontevreden zou zijn over de leverancier.

,,Dan krijg je wrijving. Een maand later praten beide partijen niet meer met elkaar, terwijl ze eerst wel een goede zakelijke relatie hadden’’, aldus Hendriks.

,,Het absurde is dat trollen absoluut geen belang hebben bij deze laster. Het zijn mensen die pesten op internet gewoon leuk vinden. Doorgaans kennen ze de ’slachtoffers’ niet, maar vinden het gewoon leuk om te melden dat een bedrijf of persoon niet spoort.”

Soms is er een ontslagen werknemer die z’n gram wil halen. Soms vinden ze het leuk om bedrijven tegen elkaar op te zetten. Maar altijd hebben ze tijd te over om zich als kwelgeest te presenteren. ,,Deze groep mensen kan zijn frustraties niet op een normale manier kwijt. Zij durven de confrontatie niet direct aan, bijvoorbeeld door een gesprek. Veel liever blijven ze in de schaduw werken, op een anonieme manier. ”

De grote vraag is: wat drijft mensen om vele uren te spenderen aan plagen, treiteren en kwellen? Seks verkoopt op internet, maar haat verkoopt nog beter, meldde de International Herald Tribune in april in een artikel over heckling, een variant op de werkwijze van trollen. Een heckler doet niets liever dan het afbranden van artiesten op het web. Volgens professor P.M. Forni, verbonden aan de Johns Hopkins Universiteit, worden achter de computer de grenzen van het fatsoen eenvoudig genegeerd. Er is geen ouder die meeleest, geen vriend of buurvrouw die je anders op de vingers zou tikken.

Dit heeft een cultureel narcisme als gevolg: mensen geloven dat alleen hun eigen gevoelens en opinies belangrijk zijn. ,,’Jij’ is het toverwoord”, zegt Forni. Alleen jij kunt ervoor zorgen dat mensen op televisie en internet worden geprezen of weggestemd. Voor jou is alle ruimte om commentaar te leveren. Websites zoals YouTube en de respons op weblogs zoals Geenstijl.nl zijn middelen voor de ’gewone man’ om een eigen troon te creëren. En schelden loont, het kan zelfs ’roem’ opleveren: de jongen die de komiek Michael Richards (Kramer uit de serie ’Seinfeld’) treiterde – waarna Richard explodeerde en racistische opmerkingen maakte – heeft twintig interviews gegeven.

Van Schie’s naam werd flink door het slijk gehaald. Toen volgde de bedreiging aan zijn huisadres. ,,Op een forum stond opeens een foto van een pand naast de school van mijn kinderen. Daaronder stond ’We weten waar je kinderen naar school gaan’. Ik heb aangifte gedaan en wilde stoppen met de site. Het team overtuigde me om toch door te blijven gaan.” Uiteindelijk heeft hij de stekker er wel uit gehaald. ,,Op zakelijk gebied heeft het me ook erg geschaad.”

Gedupeerden zijn vaak de wanhoop nabij en betalen tussen de 250 en 1500 euro aan SCN om van deze last verlost te worden. Maar het bestraffen van een trol is makkelijker gezegd dan gedaan. Want waar begint het beledigen en waar eindigt de vrijheid van meningsuiting?

Eerst moet duidelijk zijn of er sprake is van laster, meldt SCN. In tegenstelling tot smaad is dit namelijk wel strafbaar. De politie moet de aangifte vervolgens opnemen. ,,Het vergaren van bewijslast is vaak het moeilijkst”, zegt Hendrikse. ,,Mocht je hem wel te pakken krijgen, dan kun je aangifte doen. In een strafzaak kun je de geleden schade melden. In andere gevallen is een civiele procedure nodig waarin het slachtoffer moet bewijzen dat de trol de aanstichter van het kwaad is. En dat is ook erg moeilijk.”

De stichting onderzoekt hoe de correspondentie tussen de twee partijen is verlopen. Heeft bijvoorbeeld de ’dader’ een klacht ingediend? Heeft het bedrijf gewezen op de mogelijkheid daarvan?

Als laster door de advocaten van de stichting wordt geconstateerd, gaat er een brief naar de zoekmachines op internet met de vraag de betreffende teksten niet meer te vermelden. Daarna gaat er een brief naar de eigenaar van de website om hem op zijn verantwoordelijkheden te wijzen.

Als laatste wordt de trol zelf aangeschreven. Zijn IP-adres probeert de stichting via de provider te vinden.

Er staat vervolgens geen knokploeg op de stoep. Wel wordt er aangifte gedaan en ’op gepaste wijze druk uitgeoefend’, zoals de website van SCN meldt. Zowel de beheerder als de trol krijgt een brief van een incassobureau op de deurmat met de vraag te betalen voor de geleden financiële schade. Zolang internet zonder keurmerk of gedragsregels nog altijd het virtuele Wilde Westen is, doe je er dus vooral goed aan om voorlopig anoniem op het net te verschijnen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden